| Đối tượng suy tôn: | Phạm Ngũ Lão, danh tướng triều Trần. |
| Địa điểm: | Làng Phù Ủng, huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên. |
| Thời gian: | Ngày 11 đến ngày 13 tháng giêng. |
| Đặc điểm: | Ngoài lễ tế ở đền chính còn có lễ rước tượng Quận chúa Thủy Tiên, con gái độc nhất của Phạm Ngũ Lão, từ đền thờ Thủy Tiên về đền chính như một hành động báo hiếu. |
Người trong nghề đục chạm hay giữ việc hương khói ở các chốn linh thiêng như chúng tôi, mỗi bận ra Tết là lại thấy lòng dạ nôn nao. Hằng năm cứ đến ngày 11 tháng giêng, dân làng Phù Ủng cùng khách thập phương từ nhiều nơi khác lại nô nức đổ về trẩy hội đền Phù Ủng. Ngôi đền này là nơi thờ Tướng quân Phạm Ngũ Lão (1255 – 1320), một danh tướng kiệt xuất triều Trần, người đã lập nhiều công lao lớn giúp Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn trong hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông ở thế kỷ XIII.
Thuở sinh thời, khi theo Hưng Đạo Vương đánh giặc giữ nước, Phạm Ngũ Lão đã tỏ rõ là một nhà quân sự tài năng, giàu mưu lược. Tài đức vẹn toàn nên ông được Hưng Đạo Vương tin yêu hết mực, rồi gả con gái là công chúa Tỉnh Huệ và được phong chức Hữu Kim ngô vệ Đại tướng quân. Nói về cách cầm quân, ông là người chỉ huy nghiêm khắc, huấn luyện binh sĩ có kỷ luật, nhưng cái bụng lại rất thương yêu họ. Ông đối đãi với tướng hiệu như anh em một nhà, đồng cam cộng khổ với lính nên được họ quý mến, dốc lòng cùng ông mưu việc lớn. Ông cũng được vua Trần phong tới chức Điện súy Thượng tướng quân, được nhân dân đương thời kính phục vô cùng. Sau khi ông mất, dân làng Phù Ủng – vốn là quê hương ông – cùng nhân dân quanh vùng đã lập đền thờ ngay trên nền nhà cũ. Trải qua nhiều thế kỷ, ngôi đền vẫn được giữ gìn chu đáo, trùng tu nhiều lần để tưởng nhớ anh hùng, và đã được Nhà nước xếp hạng di tích lịch sử văn hóa.
Vị trí địa lý và không gian cụm di tích đền Phù Ủng
Đền Phù Ủng nằm ở làng Phù Ủng, thuộc huyện Kim Thi trước đây (nay là huyện Ân Thi), tỉnh Hưng Yên. Ngôi đền chính thờ Phạm Ngũ Lão được xây dựng trên một khu đất cao ráo, thoáng đãng và rộng rãi.
Cái hay của vùng đất này là không gian tâm linh được sắp đặt rất trọn vẹn. Cách đền chính không xa là đền Mẫu, nơi thờ thân mẫu của tướng quân, cùng với miếu thờ các bậc tiền bối của họ Phạm. Chếch về phía đông, cách đền tầm 500 m là đền thờ Quận chúa Thủy Tiên – người con gái độc nhất của ông – nằm cạnh một ngôi chùa cổ kính. Đúng ra, đây là một cụm di tích lịch sử gồm nhiều đền chùa đan xen, cảnh quan rất đẹp, cứ dịp lễ Tết là bà con lại đến thắp hương, vãn cảnh đông đúc.
Lịch trình tế lễ trong 3 ngày diễn ra hội đền Phù Ủng
Lễ hội Phù Ủng thường kéo dài trong 3 ngày, từ ngày 11 đến hết ngày 13 tháng giêng âm lịch. Lịch trình tế lễ hằng năm được các cụ trong làng gìn giữ rất nghiêm cẩn:
- Ngày 11 tháng giêng: Tổ chức đại tế Phạm Ngũ Lão và thân phụ ông là Phạm Tiên Công tại đền chính và miếu tổ.
- Ngày 12 tháng giêng: Làm lễ tế tại đền thờ Quận chúa Thủy Tiên và đền Mẫu.
- Ngày 13 tháng giêng: Diễn ra lễ rước tượng Thủy Tiên về đền chính. Đây là nghi thức độc đáo nhất, tạo cho lễ hội Phù Ủng một sắc thái riêng biệt không lẫn vào đâu được so với các lễ hội khác ở vùng đồng bằng sông Hồng.
Điển tích về Quận chúa Thủy Tiên và nghi thức sắm sửa trước ngày rước
Tương truyền, người con gái độc nhất của Phạm tướng quân có dung mạo tuyệt vời nên được tuyển làm cung phi của vua Trần. Ngặt nỗi, nàng lại không có con. Vì vậy, về sau nàng được cha gửi về quê sống và tu hành tại ngôi chùa trong làng. Đó cũng là lý do vì sao ngôi chùa cổ này vừa thờ Phật lại vừa thờ cả Quận chúa Thủy Tiên với đầy đủ nghi thức, lệ bộ trang nghiêm như một ngôi đền.
Người trong nghề chúng tôi hiểu rằng, lễ rước tượng Thủy Tiên về đền chính trong ngày hội thực chất là sự phản ánh quan niệm dân gian về lòng báo hiếu của đứa con về thăm cha mẹ nơi gia đình vọng tộc. Để chuẩn bị, trước ngày lễ rước, vị chức sắc của làng được cử ra thực hiện các nghi thức bao sái: tắm tượng, thay y phục mới, rồi sắp xếp tàn lọng, kiệu gỗ, ngựa hồng, đồ trang sức và lễ vật… Tất cả phải chu tất, tái hiện giống như một cuộc về thăm nhà của người đang sống. Đường làng hôm ấy treo cờ xí đủ màu, rực rỡ suốt từ chùa và đền thờ quận chúa cho tới tận đền chính.
Nghi thức rước kiệu báo hiếu độc đáo tại hội đền Phù Ủng
Từ sáng sớm ngày 13, dân làng và khách thập phương đã tề tựu đông đủ tại đền và đứng chật các ngã ba, ngã tư nơi đám rước đi qua. Dẫn đầu đám rước là những chàng trai khỏe mạnh, nai nịt gọn gàng, tay trang bị giáo gươm, chấp kích, côn trượng để đóng vai đội vệ sĩ bảo vệ, dẹp đường. Tiếp đó là đội múa rồng với con rồng vàng lộng lẫy uy nghi cuộn mình theo nhịp trống dồn.
Đặc biệt là đội ngọc nữ gồm hơn chục cô gái mặc áo tứ thân nhiều màu, thắt lưng hoa lý, khăn nhiễu bóng láng, yếm đỏ, quần chùng. Họ xếp hàng đôi, đầu đội mâm lễ vật gồm hương hoa, xôi chè, gạo nếp, gạo tẻ, trầu cau, gấm vóc… để về dâng thân phụ. Nhìn kỹ vào mâm lễ vật mới thấy cái tinh tế của cha ông: ngoài hoa quả, nhất thiết phải có một đĩa muối và mấy củ gừng phủ tấm lụa xanh. Lễ vật mộc mạc ấy là cách người xưa thể hiện lòng biết ơn cha mẹ đậm đà, sắt son như nghĩa tình “muối mặn, gừng cay”.
Đi giữa đám rước là chiếc kiệu sơn son thếp vàng có rèm lụa che, bên trong đặt tượng Quận chúa Thủy Tiên. Theo sau kiệu là con ngựa hồng và người phục vụ mang đồ dùng cần thiết. Cái khéo và cái nghiêm của nghi thức rước nằm ở những chặng dừng chân:
- Tại chùa lúc khởi kiệu: Khi kiệu vừa đưa ra khỏi đền, những người khiêng kiệu phải làm động tác chùng chân, khom người nhẹ nhàng hạ thấp kiệu xuống ba lần để vái Phật rồi mới lên đường.
- Tại đền Mẫu: Trên đường đi, kiệu bao giờ cũng được rước qua đền Mẫu với ngụ ý con trước khi thăm cha phải ghé thăm bà nội. Tại đây, người khiêng kiệu lại làm động tác hạ thấp kiệu ba lần, dâng hương hoa, lễ vật, đốt pháo xong mới tiến về đền chính.
- Tại đền chính: Đám rước về đến nơi sẽ dừng lại trước cửa đền, tiếp tục thực hiện ba lần nâng kiệu lên và hạ xuống – hành động tượng trưng cho việc con gái vái cha ba vái – rồi mới hạ kiệu hẳn xuống sân.
Sau đó, các lễ vật được đưa vào dâng lên bàn thờ để cúng cha và tổ tiên. Người ta tế ba tuần hương, dâng ba tuần rượu ở trước tiền đường rồi mới đưa tượng quận chúa cùng đồ lễ, ngựa hồng vào hậu cung theo cửa nách của đền. Tượng của quận chúa Thủy Tiên được đặt trang nghiêm ở phía sau hậu cung, lưu lại từ ngày 13 tháng giêng cho đến ngày mồng 2 tháng 3 mới lại có lễ rước tượng trở về chốn cũ.
Nói thì dễ nhưng khi chứng kiến trực tiếp đám rước mới thấy hết cái không khí trang nghiêm mà bảng lảng. Dù còn lưu giữ một số yếu tố kỷ cương phong kiến hay dấu ấn mê tín thuở xưa, nhưng nhìn chung, cái hồn cốt của hội đền Phù Ủng vẫn là lòng trân trọng, biết ơn những bậc tiền bối có công với non sông, đồng thời phản ánh rõ nét đạo lý, tâm hồn và cốt cách của con người Việt Nam đối với bậc sinh thành, đối với cội nguồn của mình.
