| Đối tượng suy tôn: | Đô thống Thượng tướng quân Lê Phụng Hiểu. |
| Địa điểm: | Đền Mã Cương, làng Từ Trọng, huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa. |
| Thời gian mở hội: | Mồng 4 đến mồng 7 tháng giêng. |
| Đặc điểm: | Tuyển nữ quan: Thi nấu cơm, đồ xôi. Thi làm bánh. |
Người dân vùng đất Hoằng Hóa chúng tôi, cứ mỗi độ hoa đào chớm nở đầu xuân, lòng dạ lại hướng về ngôi đền Mã Cương cổ kính tại làng Từ Trọng (thuộc huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa). Người ngoài vùng nghe danh thường nhớ đến những chiến công lẫy lừng hiển hách, còn lũ trai gái trong làng chúng tôi từ thuở để chỏm đã thuộc làu nếp hội quê hương. Cứ từ mùng 4 đến mùng 7 tháng Giêng hằng năm, cả tổng lại rậm rịch mở Hội đền Lê Phụng Hiểu Thanh Hóa để tưởng nhớ vị Đô thống Thượng tướng quân anh hùng, và cũng là để giữ cái mỹ tục thi tuyển nữ quan vô cùng độc đáo.
Nói về vị thành hoàng làng mình, người già kẻ trẻ ai cũng kính cẩn. Ngài Lê Phụng Hiểu là bậc danh tướng, trung thần trải hai triều vua Lý (Lý Thái Tổ và Lý Thái Tông) vào thế kỷ thứ XI. Xuất thân của ngài mộc mạc lắm, quê ở làng Băng Sơn, xã Dương Sơn, huyện Hoằng Hóa. Mồ côi từ thuở nhỏ, nhà nghèo xơ xác nên lớn lên ngài sống bằng nghề đốn củi kiếm ăn qua ngày.
Từ Gánh Củi Tiều Phu Đến Thần Tích Ruộng Thác Đao
Trời phú cho ngài một thân hình to lớn cùng sức khỏe kỳ lạ, mỗi bữa ngài ăn hết nhẵn nồi mười. Vào rừng đốn củi, có khi ngài dùng tay không nhổ bật rễ những cây cổ thụ hay cả bụi tre lớn rồi vác thẳng về nhà. Chuyện kể rằng, một hôm ngài đang gánh củi từ rừng về, nghe dọc đường có tin nhà vua tuyển quân dẹp loạn, ngài liền hạ gánh củi xuống, dùng hai tay ném phăng hai đầu bó củi đi hai nơi khác nhau rồi quyết chí bỏ nghề tiều phu lên đường nhập ngũ, sung vào đội quân túc vệ của nhà vua.
Người xưa truyền lại, hai bó củi bị ngài ném đi rơi cách xa nhau đến nửa ngày đường. Đầu bó củi có bụi tre rơi xuống thôn Hạc Đình chúng tôi, sau này đâm chồi nảy lộc mọc thành cả một rừng tre xanh tốt, gọi là rừng Trúc Cương.
Vào quân đội, ngài chịu khó học tập, rèn luyện võ bị, nhanh chóng trở thành người chỉ huy giỏi giang, cầm quân bách chiến bách thắng. Nhà vua phong ngài đến chức Đô thống Thượng tướng quân. Năm 1044, khi biên thùy có giặc, ngài được cử làm tiên phong trấn yên bờ cõi phương Nam. Lúc thắng trận trở về, vua ban thưởng chức tước nhưng ngài từ chối, chỉ xin vua được đứng trên núi Băng Sơn, ném thanh đao ra xa, đao rơi xuống nơi nào thì xin vua cấp cho khoảnh đất đó để lập nghiệp.
Vua chuẩn tấu, ngài đứng trên núi tung đao đi xa tới 10 dặm, thanh đao sa xuống cắm ngay vào làng Đa Mỹ. Tính ra khoảnh đất ấy rộng trên ngàn mẫu (loại mẫu ta tương đương 3.600 m2). Đám ruộng này về sau dân gian gọi là “ruộng thác đao” hay ruộng cắm đao. Ngài mất năm 77 tuổi, được triều đình phong làm Phúc thần và dân làng lập miếu thờ phụng. Nơi thờ chính của ngài chính là đền Mã Cương Hoằng Hóa thuộc thôn Hạc Đình ngày nay.
Lệ Tảo Mộ Cuối Năm Và Hội Đền Mã Cương Ngày Xuân
Lệ làng chúng tôi bắt đầu từ ngày cuối năm chứ không đợi đến mùng 4 Tết. Đúng ngày 30 tháng Chạp, dân thôn Hạc Đình rủ nhau kéo ra bãi tha ma làm cuộc tảo mộ tập thể. Người người dãy cỏ, đắp nấm, sửa sang lại tất cả các phần mộ của người thân và cả những ngôi mộ vô chủ. Đến trưa, bà con kéo về đình dự lễ cúng Tiên thường, sửa soạn lòng thành để rước vị Thành hoàng về vui xuân, hưởng Tết với xóm làng.
Đến mùng 4 Tết, hội đền Mã Cương mới chính thức mở màn. Phong tục đặc biệt nhất và cũng là tâm điểm của lễ hội là cuộc thi tuyển nữ quan để làm lễ hát mừng Thành hoàng và lo cỗ bàn dâng cúng. Tiêu chuẩn khắt khe lắm, phải chọn ra đúng 48 cô gái là trinh nữ, vừa giỏi nội trợ lại phải hát hay. Vì cuộc thi mở rộng cho tất cả các thôn xã có thờ Đô thống Thượng tướng quân nên số lượng thí sinh đổ về đông như trẩy hội, có khi lên đến cả trăm người. Nhà nào có con gái trúng tuyển vào đội nữ quan thì nở mày nở mặt với xóm giềng, vì đó là minh chứng cho thấy gia đình có giáo dục, nề nếp và đạo đức.
Độc Đáo Hội Thi Tuyển Nữ Quan: Thổi Cơm, Đồ Xôi Giữa Đầm Lộng Gió
Cuộc thi tài chọn nữ quan diễn ra ngay tại bãi Giang Đình rộng rãi đầu thôn. Phía sau bãi là đầm Giang Đình nước rộng nhưng cạn, chỉ tầm ngang thắt lưng. Phần thi đầu tiên và cũng là gian nan nhất: thi nấu cơm và thi đồ xôi ngay giữa đầm lộng gió.
Khi hồi trống lệnh đầu tiên vang lên, các thí sinh nhận mỗi người một chiếc thuyền thúng. Các cô mang theo đầu rau hoặc kiểng để làm bếp cùng các vật liệu cần thiết như gạo nếp, gạo tẻ. Cái ngặt nghèo ở đây là phần chất đốt do ban giám khảo phát đồng loạt: toàn bã mía còn tươi và rơm ẩm cực kỳ khó cháy, kèm theo một chiếc nồi và một chiếc chõ đồ xôi.
Nghe hồi trống trận thứ hai giục giã, các cô phải chèo thuyền thúng ra giữa đầm nước tròng trành rồi nhóm bếp, thổi cơm, đồ xôi. Trật tự cái nào nấu trước hay sau không thành vấn đề, miễn sao thời gian ngắn nhất mà xôi dẻo, cơm chín nục, không khê, không sống là có hy vọng giật giải.
Thú thật, tài nội trợ của các cô gái đất Hoằng Hóa vốn ngang ngửa nhau, nhưng cái chính là bản lĩnh xử lý tình huống. Bếp lò đặt nơi trống trải, gió đầm thổi lồng lộng, thuyền thúng dưới chân thì lắc lư, chất đốt lại toàn thứ ẩm ướt khó nhúm lửa. Cô nào phải thật bình tĩnh, có mẹo giữ lửa và giàu kinh nghiệm mới làm cho cơm chín, xôi rền đều được. Trên bờ, dân làng đứng vòng trong vòng ngoài xem, hò reo bình phẩm khiến không khí càng thêm náo nhiệt.
Môn thi thứ hai là thi làm bánh tại chỗ. Mỗi thí sinh phải tự tay làm một hoặc hai thứ bánh theo tài sáng tạo của mình. Có cô làm bánh truyền thống, có cô lại trổ tài làm bánh mới, miễn sao hình thức phải đẹp mắt và chất lượng phải ngon lành để dâng cúng Thánh.
Điệu Hát Trải Thờ Thần Và Khát Vọng Bình Yên
Những cô gái xuất sắc vượt qua hai môn thi trên sẽ trúng tuyển vào đội ca hát thờ thần, dân làng quen gọi là đội hát trải. “Trải” ở đây chính là hai chiếc thuyền rồng dùng để thờ ở trong đền. Vào ngày chính hội, hai chiếc trải được mang ra đặt ở sân đền, quay đầu vào hướng bàn thờ Đô thống Lê Phụng Hiểu.
Trên mỗi chiếc trải có 24 cô gái trúng tuyển vừa cầm chèo làm động tác chèo cạn, vừa cất giọng ca hát thờ thần suốt cả buổi tế lễ. Bên cạnh đó, hội đền còn có các điệu múa cổ truyền như múa bài bông, múa tứ linh, múa đèn, điệu nào cũng có bài ca riêng mang đậm bản sắc quê hương.
Hội đền Mã Cương không chỉ là dịp để con cháu bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với công đức của Đô thống Thượng tướng quân Lê Phụng Hiểu, mà còn là nơi lưu giữ những mỹ tục lâu đời của cha ông. Đi trẩy hội đền vào những ngày đầu xuân, hít hà mùi khói cơm dẻo quyện với gió đầm Giang Đình, ai nấy đều thấy lòng mình thêm ý vị, đậm đà tình nghĩa quê hương.
