Hội Chợ Xuân Gia Lạc: Phiên Chợ Tết Độc Nhất Vô Nhị

Người làm nghề văn hóa và giữ gìn nếp xưa như chúng tôi, cứ mỗi độ hoa mai chớm nở, lòng lại hướng về một góc nhỏ bên bờ sông Hương. Có một tập quán ăn sâu vào máu thịt người Việt, ấy là lo gom góp, trữ đủ thứ thịt cá, giò chả, rau quả tươi từ mấy phiên chợ cuối năm ngày 28, 29 hay ba mươi Tết. Gom cho cố cũng bởi lẽ mồng một, mồng hai mấy ai họp chợ, người ta đóng cửa đi chúc Tết, vui chơi hết cả rồi. Sớm nhất thì cũng phải sáng mồng ba mới có vài ba hàng rau tươi nhấc lên đặt xuống rồi tan nhanh. Ấy vậy mà, có một nơi lại lội ngược dòng cái thông lệ đó một cách vô cùng kỳ lạ, người dân xứ Huế gọi đó là Hội chợ xuân Gia Lạc.

Nguồn Gốc Trăm Năm Của Hội Chợ Xuân Gia Lạc Tại Cố Đô Huế

Cái ngộ của phiên chợ này là quanh năm suốt tháng chẳng hề thấy bóng dáng người mua kẻ bán. Đợi đúng ba ngày Tết Nguyên Đán, chợ mới bỗng nhiên xuất hiện rồi giải tán ngay sau đó, muốn gặp lại phải chờ đến đầu xuân năm sau. Đứng từ trung tâm thành phố Huế, xuôi về phía Vĩ Dạ tầm 3 km, đi vào khoảng 300 m hướng bờ sông Hương là đến vùng đất Gia Lạc. Nằm kế bên nó là chợ Nam Phổ, nhìn xéo qua bên kia sông là chợ Dinh. Hai ngôi chợ bạn hàng này ngày nào cũng đỏ lửa họp phiên, danh tiếng đã đi vào câu ca dao cổ nằm lòng của người đất thần kinh: “Mua cau Nam Phổ, mua trầu chợ Dinh”.

Nói về gốc tích, người già trong nghề thường kể lại rằng chợ Gia Lạc do chính Định viễn công Nguyễn Phước Bình – vị hoàng tử thứ tư của vua Gia Long – lập ra từ thời vua Minh Mạng, tính đến nay cũng ngót nghét gần 200 năm lịch sử. Thuở ban đầu, ý nguyện của ông hoàng khi lập chợ là tạo ra một chốn vui chơi, giải trí ngày xuân cho giới hoàng tộc cùng đám thị dân, thợ thủ công, quan chức hay lính tráng vì lý do nào đó mà lỡ dở không thể về quê ăn Tết. Qua thời gian, nơi đây không chỉ là tụ điểm vui chơi giải trí đơn thuần nữa mà dần biến thành nơi trao đổi, mua bán đủ loại sản vật, hàng hóa và các món ngon đặc sản ngày xuân. Người đến đây, kẻ bán miếng bánh, người mua món đồ nhỏ, cốt là để tìm kiếm chút may mắn, lấy cái hên đầu năm lành lặn.

Nét Độc Đáo Của Phiên Chợ Tết Chỉ Họp Trong 3 Ngày Tết Nguyên Đán

Cứ tờ mờ sáng mồng một Tết, người người từ khắp các nẻo đường đã nườm nượp đổ về mảnh đất trống cạnh bờ sông Hương, nơi những ngôi lều tạm bợ vừa được dựng lên vội vã. Chen chúc giữa kẻ bán người mua là đám người đi chơi chợ, xem hội – vốn là thành phần đông đúc nhất, tạo nên một bầu không khí nhộn nhịp lạ thường. Hàng hóa ở đây bày ra ê hề, đủ mọi chủng loại. Ai có thứ gì muốn bán thì cứ việc mang ra, từ mấy món đồ gia dụng quen thuộc như chén bát, cơi trầu, bộ ấm chén uống trà cũ, quả hộp cho đến quần áo may sẵn hay đồ chơi trẻ nhỏ… nhìn qua chẳng khác gì một dạng chợ trời thời hiện đại.

Ẩm thực đặc sản và các trò chơi dân gian thử vận may đầu năm

Giữa tiếng cười nói rộn ràng, mấy quán ăn cũng kịp thời nổi lửa, thực khách tha hồ thưởng thức bún, phở, và đặc biệt nhất là món thịt heo quay cùng thịt bê thui ngon có tiếng. Kế bên những hàng ăn bốc khói nghi ngút là sân chơi bài chòi, bài thai ghế cùng hàng loạt trò chơi dân gian khác. Khách du xuân đến đây thường sà vào thử thời vận đầu năm bằng một ván bài chòi, để tai được nghe giọng hô thai trầm bổng, pha chút tiếu lâm duyên dáng của người quản trò. Để rồi người ta lại hồi hộp chờ đợi tiếng mõ báo hiệu kết quả báo bài tới, hay chỉ đơn giản là reo hò, cười khoái trá cùng người bên cạnh giữa tiếng pháo nổ tưng bừng. Bên ly rượu thuốc đặc biệt, cái ấm áp của ngày xuân cứ thế thấm đượm vào lòng người.

Văn hóa ứng xử lịch thiệp của người dân cố đô tại hội chợ xuân Gia Lạc

Nói thật tình, đại đa số người tìm đến Hội chợ xuân Gia Lạc từ già trẻ lớn bé cho đến nam thanh nữ tú, cái mục đích trao đổi kinh tế, lời lỗ chẳng đáng là bao. Người ta đi chợ vì thói quen, vì một tập tục lâu đời và lấy việc cầu may, tìm niềm vui ngày Tết làm trọng. Chính cái tâm lý đi chợ gặp may ấy khiến ai nấy đều áo quần sang trọng, chỉnh tề, đi lại nói năng vô cùng lịch thiệp. Chẳng hề có cảnh ồn ào, to tiếng hay tranh mua tranh bán xô bồ như những phiên chợ ngày thường.

Ở một góc chợ, những cặp trai tài gái sắc rủ nhau xem cảnh, xem người, chọn mua vài món đồ kỷ niệm, hay đứng lại thưởng thức đôi câu hò, hát đối đáp trữ tình, nghe vài câu thai dí dỏm trào lộng. Đám trẻ con thì mắt sáng rực khi được cha mẹ, anh chị sắm cho những món đồ chơi dân gian mộc mạc: con chim, con gà đất, ông trạng cưỡi ngựa nặn bằng bột, ông phỗng miệng cười toe toét, hay những chú voi, chú gấu con, chú heo mập ú sơn phết đủ màu để dành bỏ tiền tiết kiệm. Ai ai cũng tự ý thức giữ cho mình một thái độ ứng xử đứng đắn, làm bộc lộ rõ cái chất văn hóa truyền thống vốn có của người dân đất cố đô.

Sự Thay Đổi Và Dư Âm Của Phiên Chợ Gia Lạc Qua Các Giai Đoạn Lịch Sử

Trải qua bao biến thiên của lịch sử, Hội chợ xuân Gia Lạc cũng chịu số phận thăng trầm và có nhiều thay đổi về cả hình thức mua bán lẫn các hoạt động vui chơi giải trí. Lùi về những thập niên đầu thế kỷ XX, các trò chơi bài chòi, bài thai ghế hay tục hò hát đối đáp nam nữ vẫn còn thịnh hành, náo nhiệt lắm. Thế nhưng, kể từ sau năm 1945, tiếp nối bằng hai cuộc chiến tranh giải phóng đất nước kéo dài suốt 30 năm ác liệt, cuộc sống người dân chịu quá nhiều đảo lộn. Phiên chợ Gia Lạc vì thế mà có năm họp được, năm phải bỏ, cứ thế mai một dần theo tiếng súng đạn.

Đến hôm nay, hình thức họp chợ đầu xuân tại khu vực này vẫn được người dân duy trì như một thói quen khó bỏ. Tuy nhiên, khi đời sống đi lên, tâm lý thưởng ngoạn cũng như nhu cầu giải trí của con người thời nay đã khác xưa rất nhiều. Sự thay đổi ấy là tất yếu, làm cho bầu không khí chung của hội vui Gia Lạc không còn giữ được nét sôi động, nguyên bản như những ngày đầu ông cha lập chợ.