Đồ bát bửu: Nguồn gốc và ý nghĩa tâm linh chi tiết

Đồ bát bửu: Nguồn gốc và ý nghĩa tâm linh chi tiết nhiều ngôi chùa cùng với các công trình đền đình tại Việt Nam thường được trang bị bộ bát bửu. Tuy nhiên, trước đây, mỗi loại hình di tích lại thể hiện đề tài này theo những cách thức khác biệt. Bát bửu chính là 8 món đồ quý giá mang tính tượng trưng cao và biểu hiện ước vọng của con người, thường xuất hiện trong các lễ rước nhằm gia tăng sự uy nghi cho thần thánh. Về mặt bố cục, bát bửu sở hữu một phần đỉnh mang hình mũi giáo, được nghệ nhân chạm nổi vô cùng công phu với những chủ đề thiêng liêng. Đôi khi, hình tượng mũi giáo này được thay thế bằng hình ảnh 8 vị tiên (bát tiên quá hải).

Sự biến chuyển của bát bửu theo vùng miền và tài liệu cổ

Tại khu vực miền Nam, cụ thể như ở chùa Giác Lâm cùng nhiều tự viện khác, phần đỉnh của bát bửu nhiều lúc lại hóa thân thành hình mũi thương (một loại vũ khí cổ). Phần thân chính của món đồ này thường nằm gọn trong một khung hình vuông, lấy tâm điểm là các vật thể linh thiêng như cây đàn, cuốn thư, lẵng hoa, bầu rượu, chiếc quạt vả, tù và, hòm sách, khánh thiêng, đồng tiền kép, cá chép, hoặc hình dây rút dế – vật phẩm được cổ nhân xem là biểu tượng của hồ nước. Toàn bộ các đề tài nêu trên thường được bổ sung thêm nhiều chi tiết để biến thành một tác phẩm nghệ thuật điêu khắc cực kỳ tinh xảo. Bao bọc xung quanh chúng là hệ thống vân xoắn, hoa cúc, các linh vật, hay tua gù (kim tòng) được tạo tác theo lối trổ thủng. Trong một số trường hợp, bệ đỡ cho các hình bát bửu này là một mặt hổ phù lớn đang trong tư thế nhả mặt trăng.

Để phục vụ thuận tiện cho quá trình rước xách tại lễ hội, các món bát bửu được gắn chặt vào những chiếc gậy cầm vừa vặn với lòng bàn tay. Đỉnh gậy luôn được đục đẽo tỉ mỉ và gần như lúc nào cũng xuất hiện hình đầu rồng há miệng để ngậm lấy phần gốc của đồ bát bửu.

Nguồn gốc và các dạng thức khác nhau của bộ bát bửu

Cội nguồn của đồ bát bửu được cho là chịu tác động từ nền văn hóa Trung Hoa, chính vì thế khi du nhập vào đất Việt, dạng thức của chúng không hoàn toàn nhất quán. Dấu vết sớm nhất của hình tượng bát bửu được phát hiện vào năm 1647 trên phần bệ tượng Quan Âm Thiên thủ thiên nhãn tại chùa Bút Tháp. Giai đoạn sau đó, chúng trở thành đề tài trang trí phổ biến trên các công trình kiến trúc thuộc thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, tiêu biểu như ở đình Thái Đường (Gia Lâm – Hà Nội) hay đền Quán Thánh (Ba Đình – Hà Nội).

Theo nghiên cứu của Cadière ghi nhận trong tài liệu L’art à Hue – BAVH, 1919, có tham chiếu từ từ điển của Pétrus Ký (Dictionnaire Annamite), bộ bát bửu sẽ bao gồm các vật phẩm: quạt vả, thanh gươm, cây đàn, hòm sách, chiếc bút lông, đôi sáo, chổi phất trần và biểu tượng bầu trời. Ở một nguồn tài liệu khác, danh mục này lại thay đổi gồm: gậy như ý, cuốn thư, lẵng hoa, bầu rượu, cây đàn, quạt vả, chổi phất trần và pho sách. Trong khi đó, học giả Dumoutier lại liệt kê bộ tám vật quý này gồm: đôi sáo, đàn tì bà, quạt vả, lẵng hoa, pho sách, cuốn thư, chiếc khánh và quả cau.

Ngoài ra, cũng có khi hệ thống bát bửu thuộc về Đạo giáo, gắn liền với 8 món vật linh thiêng của bát tiên bao gồm:

• Chiếc quạt của Chung Ly Quyền sở hữu năng lực hồi sinh người chết.
• Bầu rượu mang phép thuật huyền bí của Lý Thiết Quài.
• Thanh gươm chứa đựng sức mạnh vô song của Lữ Động Tân.
• Cặp sanh phách của Tào Quốc Cữu.
• Ống tre cùng chiếc roi của Trương Quả Lão.
• Lẵng hoa sắc màu của Lam Thái Hòa.
• Ống sáo thần của Hàn Tương Tử.
• Đóa hoa sen thanh tịnh của Hà Tiên Cô.

Bát bửu trong Phật giáo và biểu tượng biến thể

Hệ thống bát bửu trong Phật giáo sở hữu nhiều bộ kết hợp khác nhau, thường thấy là lá đề, tù và sừng hoặc tù và ốc, cờ lệnh, hoa sen, bảo cái (món lọng thiêng của nhà Phật), bình nước cam lồ, cá chép và hình dây rút dế. Về cơ bản cấu trúc là như vậy, tuy nhiên đôi khi vẫn có sự điều chỉnh nhỏ, ví dụ như sự xuất hiện của hình khiên và kiếm với vai trò là pháp khí dùng để trừ tà.

Bên cạnh đó, có những trường hợp bát bửu được thể hiện để đại diện cho sự bất tử, tập hợp các món: quạt vả, thanh kiếm, bầu móc ngọt, cặp xênh phách, ống bút, tiêu sáo, đóa hoa sen và lẵng hoa. Tại không gian của nhiều di tích, nhằm gửi gắm ước vọng giàu sang, người dân sử dụng bộ bát bửu có tạo hình đồng tiền kép, ô trám lăng, chiếc gương, cây đàn, ống sáo, cuốn thư hoặc hòm sách, tù và hình sừng và chiếc quạt. Đôi lúc, người ta cũng thay thế một đến hai hình ảnh tương đương bằng dạng hình lá như chiếc quạt vả hoặc hình khánh cách điệu.

Ý nghĩa linh thiêng của từng hình tượng bát bửu

Nhìn một cách tổng thể, thông qua các đồ bát bửu trong nghi lễ, người xưa muốn gửi gắm thông điệp, ước vọng cũng như cầu xin các bậc thần linh ban phát điều tốt lành. Vì lẽ đó, mỗi một hình tượng bát bửu đều mang trong mình một tầng ý nghĩa tâm linh sâu sắc: