Người đi trước thường dặn chúng tôi rằng, hiểu được cái đặc tính của nhựa sơn thì mới mong làm chủ được ngón nghề sơn mài. Thứ nhựa sống từ thân cây rỉ ra nhìn đơn sơ thế thôi, nhưng khi đã phơi hong ra ngoài khí trời, nó biến chuyển một cách kỳ lạ. Đầu tiên chỉ là lớp nước màu trắng sữa, rồi chuyển dần qua nâu tươi, sẫm lại thành nâu sẫm, và cuối cùng thì đen kịt lại. Khi đã khô hẳn, nó đóng thành những vẩy cứng lóng lánh mà dân trong nghề gọi hiện tượng này là sơn bị cháy.
Cách bảo quản tránh hiện tượng sơn bị cháy và quy cách đóng thùng vận chuyển
Cái ngặt nghèo là khi sơn đã bị cháy, coi như phần nhựa đó hỏng, chẳng thể dùng vào việc gì được nữa. Để giữ cho nhựa sơn không bị khô hóa, người làm nghề có mẹo riêng. Các sải dùng để đựng sơn luôn được phủ sát mặt bằng một cái nái làm bằng giấy – thứ giấy đã được quét tráng trước một lớp dung dịch sơn pha dầu trẩu bảo vệ. Khi dán miếng nắp giấy này áp sát mặt sơn rồi, chúng tôi dùng thêm một cái vành đai nứa kẹp thật chặt lá nắp lại, vừa giữ kín vừa ngăn không cho lớp sơn bên trong sánh tràn lên trên trong quá trình di chuyển.
Khi cần đưa sơn đi xa, người ta đóng sơn vào những thùng gỗ chắc chắn đã được gắn sơn kỹ càng từ trước, phần nắp thùng cũng phải gắn kín chặt chẽ. Riêng với dòng sơn dành cho xuất khẩu, sơn sẽ được đóng vào các loại thùng bằng nhựa mềm. Dù đựng trong sải to, thùng gỗ hay thùng chất dẻo, quy cách trọng lượng đóng gói thông thường mỗi kiện luôn là 20kg.
Hiện tượng lắng đứng mặt và sự phân tách các lớp nhựa sơn theo tỷ trọng
Nhựa sơn thô khi để lâu ngày không động chạm tới sẽ bắt đầu láng xuống, dân gian gọi là hiện tượng sơn đã đứng mặt. Vốn dĩ trong nhựa sơn tươi chứa hàm lượng nước rất nhiều. Phần nước này nặng hơn nên tự khắc lắng sâu xuống đáy sải, còn phần sơn nhẹ hơn thì nổi lên phía trên.
Có một thử nghiệm thế này, nếu đem nhựa sơn tươi chứa đầy vào một chiếc bình thủy tinh rồi để tĩnh hoàn toàn, tuyệt đối không quấy trộn, thì sau chừng vài ba tháng, sơn tự nó phân chia thành từng lớp rõ rệt theo tỷ trọng khác nhau. Nhìn xuyên qua lớp kính bình thủy tinh, người thợ nhận biết rõ các lớp nhựa biến chuyển sắc độ theo đủ các gam nâu từ đậm đến nhạt. Đi từ trên đỉnh bình xuống đến tận đáy, các lớp sơn dày mỏng phân tách tuần tự như sau:
- Lớp trên cùng là lớp sơn mật dầu.
- Kế tiếp ngay phía dưới lần lượt là sơn giọi nhất rồi đến sơn giọi nhì.
- Nằm ở phần dưới là lớp sơn thịt đặc sệt.
- Và sau cùng, nằm chây lại dưới đáy bình là lớp nước cặn, thợ sơn gọi đó là nước thiếc.
Độ bền bỉ đáng kinh ngạc của màng sơn khô và khả năng bám dính trên các chất liệu
Khi nhựa sơn khô lại, nó kết thành một màng mỏng nhưng độ kiên cố thì hiếm thứ chất liệu tự nhiên nào bì kịp. Lớp màng mỏng manh này chịu nước vô cùng bền bỉ, không dễ bị bở bục, lại trơ lì trước sự ăn mòn của mọi chất axit hay sự tàn phá của mối mọt. Ngay cả thứ nước mặn chát của biển cả cũng chẳng thể làm hư hỏng được món hàng đã phủ sơn. Dùng sơn làm giấy chưng ẩm hay nách điện thì khả năng che chắn của nó chẳng hề kém cạnh gì lá mi-ca. Đáng nói hơn, sức chịu độ nóng của màng sơn khô có thể lên tới tận 400°C.
Một cái tính rất hay của màng sơn khô là tuy cứng cáp, bền chặt đến thế nhưng bên trong nó lại dẻo dai vô cùng. Lấy một sợi dây hay sợi mây đem quét qua lớp sơn, khi ta gấp nếp hay uốn cong sợi mây lại, lớp sơn không hề dập rạn mà vẫn bám chắc lấy cốt bên trong.
Người thợ lâu năm đều biết khi quét sơn lên bề mặt gỗ, nứa, vải hay giấy thì sơn ăn cực kỳ chắc, giúp bảo vệ độ bền cho thớ gỗ thanh tre. Tuy nhiên, nếu biết cách ứng dụng màng sơn vào các loại bề mặt khó tính như thủy tinh, đá hoặc các kim loại như nhôm, đồng, thiếc, thì độ bền chắc, gắn kết của nước sơn ta mang lại thực sự là một giá trị lớn, đáng kinh ngạc.
