Chén rượu giáng thần trong nghi lễ thờ cúng: Ý nghĩa và cách dùng

Trong những nghi lễ tế lễ theo lối cổ, bên cạnh hương, đèn, lễ vật còn có một nghi thức khá đặc biệt liên quan đến rượu, gọi là loại tửu hay sái tửu. Chén rượu dùng trong nghi thức này thường được gọi là chén rượu giáng thần.

Nếu chỉ nhìn bên ngoài, đó có thể là một chiếc chén nhỏ dùng để đựng rượu. Nhưng trong nghi lễ, chén rượu này có một vai trò riêng: dùng để thực hiện nghi thức “châm tửu”, tức rót rượu nhằm kính cáo và cầu thỉnh thần linh, tổ tiên về chứng lễ.

Chén rượu giáng thần là gì?

Chén rượu giáng thần là chén dùng trong nghi thức loại tửu, tức nghi thức rót và sái rượu để cầu thỉnh phần âm của thần linh hoặc tổ tiên giáng về tham dự cuộc lễ.

Trong cách hiểu của nghi lễ truyền thống, “giáng thần” là mời các vị thần linh hoặc tiên tổ về chứng giám lễ nghi. Rượu được sử dụng như một phần của nghi thức này, cùng với việc dâng hương và các lễ vật khác.

Vì thế, chiếc chén không phải được đặt lên ban thờ chỉ để đủ bộ đồ lễ. Nó gắn trực tiếp với một thao tác cụ thể trong cuộc tế: rót rượu, kính cáo và thực hiện nghi thức cầu thần.

Chén loại tửu thường có hình dáng như thế nào?

Chén rượu dùng trong nghi thức giáng thần thường có kích thước nhỏ, hình thức gọn gàng để dễ cầm, dễ rót và thuận tiện khi hành lễ.

Chất liệu cũng khá đa dạng. Có thể gặp chén bằng sứ, gốm, thủy tinh, ngọc hoặc những chất liệu phù hợp với điều kiện và quy cách của từng ban thờ.

So với những món đồ thờ có hoa văn cầu kỳ, chén loại tửu thường không cần quá lớn hay quá nhiều chi tiết. Cái chính nằm ở công năng của nó trong nghi lễ và sự phù hợp với tổng thể ban thờ.

Chén rượu giáng thần được đặt ở đâu?

Trong cách bài trí thông thường, chén rượu cầu thần có thể được đặt phía trước bát hương hoặc ở vị trí thuận tiện khác trên ban thờ để người chủ lễ dễ dàng thực hiện nghi thức loại tửu.

Khi làm lễ, rượu được rót vào chén rồi thực hiện thao tác sái hoặc đổ rượu theo đúng quy thức của cuộc tế.

Trong cổ lễ, cách bài trí có sự khác với bàn thờ gia đình hiện nay. Bát hương, chén rượu cầu thần và bình rót rượu có thể được đặt dưới Bàn Án, hay trác từ, ở hai bên Đông và Tây phía trước Hương Án.

Như vậy, không nên lấy cách bài trí của một ban thờ gia đình ngày nay rồi áp nguyên vào nghi thức cổ lễ. Vị trí của chén rượu còn phụ thuộc vào quy mô, đối tượng thờ và thể thức của từng cuộc tế.

Chén rượu được dùng thế nào trong nghi thức giáng thần?

Trong nghi thức loại tửu, rượu được rót vào chén rồi thực hiện việc dâng, sái hoặc đổ rượu theo quy thức của lễ.

Mục đích của nghi thức là cầu thần phần âm của tổ tiên hoặc thần linh giáng về tham dự và chứng lễ. Đây là một phần trong trình tự tế lễ, chứ không đơn giản là hành động dâng một chén rượu thông thường.

Theo cách lý giải được ghi trong tài liệu, việc dâng rượu hướng tới tinh linh phần âm, tức phần Phách; trong khi việc thắp hương lại được gắn với việc cầu cho phần dương, tức phần Hồn.

Hai nghi thức này đi cùng nhau để biểu đạt đầy đủ hơn quan niệm về một tinh linh tiên tổ trong lễ tế.

Vì sao nghi thức loại tửu lại gắn với “giáng thần”?

Trong một cuộc tế lễ theo lối cổ, trước khi thực hiện các phần lễ chính, người chủ lễ phải kính cáo và thỉnh các vị được thờ về chứng giám. Đây chính là ý nghĩa của việc “giáng thần”.

Hương và rượu đều tham gia vào quá trình này nhưng mỗi thứ có vị trí riêng. Hương được dâng lên để kính cáo, còn rượu được sử dụng trong nghi thức loại tửu để cầu thỉnh phần âm của tinh linh.

Bởi vậy, chén rượu giáng thần có thể xem là một vật dụng gắn với một bước lễ cụ thể. Nó giúp người thực hành nghi lễ thực hiện đúng trình tự thay vì rót rượu một cách tùy tiện.

Ý nghĩa của chén rượu giáng thần trong tín ngưỡng truyền thống

Trong quan niệm tâm linh của nghi lễ tế tự, chén rượu giáng thần mang ý nghĩa như một điểm trung gian để con người kính mời thần linh và tổ tiên về dự lễ.

Nghi thức này thể hiện mong muốn duy trì mối liên hệ giữa người sống và người đã khuất. Người còn sống dâng hương, dâng rượu, kính cáo với tổ tiên; còn các vị tiên linh được thỉnh về để chứng giám lòng thành của con cháu.

Vì thế, rượu trong trường hợp này không chỉ được nhìn như một thức uống. Nó là một phần của lễ vật và nghi thức, mang tính biểu tượng trong mối quan hệ giữa người thờ và đối tượng được thờ.

Phần âm và phần dương trong nghi lễ

Một điểm đáng chú ý trong cách giải thích nghi thức cổ là sự phân biệt giữa phần âm và phần dương của một tinh linh tiên tổ.

Việc thắp hương được liên hệ với phần dương, tức phần Hồn; còn nghi thức loại tửu hướng đến phần âm, tức phần Phách. Cách phân chia này phản ánh quan niệm truyền thống về cấu tạo và sự tồn tại của linh hồn trong tín ngưỡng Á Đông.

Do đó, hương và rượu trong nghi lễ không hoàn toàn làm cùng một việc. Chúng bổ trợ cho nhau trong toàn bộ trình tự tế lễ.

Nghi thức dâng rượu giáng thần có từ bao giờ?

Việc dùng rượu trong các nghi lễ cầu thần, tế tổ đã có lịch sử lâu đời trong các nền văn hóa Á Đông. Rượu từng giữ một vị trí khá rõ trong nhiều hình thức tế lễ, từ nghi thức thờ thần linh cho đến các lễ tưởng niệm tổ tiên.

Trong văn hóa thờ cúng truyền thống của người Việt, việc dâng rượu cũng được duy trì dưới nhiều hình thức khác nhau. Tùy từng vùng, từng loại nghi lễ và từng đối tượng được thờ mà cách thực hiện có thể không giống nhau.

Cùng với thời gian, những nghi lễ tế tự theo lối cổ ngày càng ít xuất hiện trong đời sống gia đình thông thường. Tuy vậy, dấu vết của nghi thức dâng rượu, loại tửu và cầu giáng thần vẫn có thể thấy trong các hình thức tế lễ truyền thống và trong những không gian thờ tự còn giữ được cổ lễ.

Chén rượu giáng thần khác gì chén rượu trên ban thờ gia đình?

Không phải cứ một chén rượu đặt trên ban thờ là chén loại tửu dùng cho nghi thức giáng thần. Điểm khác nằm ở công năng và nghi thức sử dụng.

Trong một ban thờ gia đình hiện nay, chén rượu thường được dùng để dâng lễ, thể hiện lòng thành với tổ tiên và thần linh. Còn chén loại tửu trong cổ lễ gắn với một trình thức cụ thể là nghi thức cầu thần giáng về chứng lễ.

Vì vậy, khi tìm hiểu đồ thờ truyền thống, cần phân biệt giữa hình dáng của một món đồ và chức năng nghi lễ mà nó đảm nhận. Có những vật nhìn khá giống nhau nhưng ý nghĩa và cách sử dụng lại không hoàn toàn giống nhau.

Giá trị của chén rượu trong không gian thờ tự truyền thống

Một chiếc chén rượu nhỏ có thể không gây chú ý bằng những món đồ lớn trên ban thờ, nhưng trong nghi lễ cổ, nó lại gắn với một bước hành lễ có ý nghĩa riêng.

Qua chén rượu, ta có thể thấy người xưa rất coi trọng trình tự tế lễ. Từ việc thắp hương, dâng rượu cho đến kính cáo và cầu thần, mỗi hành động đều có cách hiểu và vị trí riêng.

Ngày nay, không phải gia đình nào cũng thực hiện đầy đủ cổ lễ loại tửu. Tuy nhiên, tìm hiểu những nghi thức như vậy giúp chúng ta hiểu thêm về cách người xưa quan niệm mối quan hệ giữa người sống, tổ tiên và thần linh, cũng như vì sao rượu lại xuất hiện khá thường xuyên trong các lễ nghi thờ cúng truyền thống.