Người làm nghề chúng tôi luôn tâm niệm một điều: cốt lõi làm nên cái hồn cốt, cái danh tiếng của một bức tranh hay một món đồ sơn mài chính là chất nhựa cây sơn tự nhiên. Không có thứ nguyên liệu thô mộc, chắt lọc từ vỏ cây ấy thì chẳng bao giờ có được cái sắc sâu thẳm, bóng bẩy mà bền bỉ cùng thời gian của sơn mài truyền thống.
Những giống cây sơn ở Đông Nam châu Á và vị thế của dòng Rhus Succedanea
Nói về cây sơn, vùng Đông Nam châu Á và lân cận có khá nhiều giống loại khác nhau. Cùng một họ nhưng mỗi mảnh đất, mỗi vùng khí hậu lại sinh ra một dòng sơn riêng:
- Ở Trung Quốc, người ta khai thác giống Rhus vernicifera.
- Sang đến Nhật Bản, họ cũng dùng giống Rhus vernicifera (thường được gọi là urushi).
- Ở nước bạn Cam-pu-chia lại phổ biến giống Malanorrhoea laccifera.
- Còn tại Lào, Thái Lan và Miến Điện, cây sơn rừng thuộc giống Malanorrhoea Usitata.
Nhưng người trong nghề chúng tôi tự hào nhất là giống sơn Rhus Succedanea sinh trưởng trên đất Việt Nam. Qua bao đời kiểm chứng, đây là giống cây cho lượng nhựa nhiều với chất lượng vượt trội hơn cả, tạo nên độ gắn kết và sắc độ tuyệt vời cho lớp vóc sơn mài.
Đặc tính sinh trưởng và cách ươm trồng cây sơn giống Rhus Succedanea
Cái hay của thớ gỗ, dáng cây sơn Việt Nam (dòng họ Anacardiaceae) là dáng hình không quá đồ sộ. Cây thuộc loại thân mảnh, cao chừng 3 đến 4 mét, bù lại phần lá kép mọc khá rườm rà, xanh mướt. Quả sơn mọc thành từng chùm đặc, nhìn xa cứ tựa như chùm quả xoan ở các miền quê.
Nghề trồng sơn cũng lắm công phu từ khâu chọn hạt quả để gieo trồng. Bản thân chúng tôi khi gieo giống phải đào những cái hố sâu khoảng 10cm và rộng chừng 30cm. Hố đào xong không để không, mà phải đổ đầy mùn đất đem ủ kỹ với phân trâu bò. Phải đợi cho đến khi lớp mùn phân rác này hoai ải kỹ, chúng tôi mới rắc mươi hạt giống vào từng hố. Thông thường, thời điểm thích hợp nhất để bấm hạt gieo xuống lòng đất là vào khoảng tháng 9 hoặc tháng 10 âm lịch hàng năm.
Tuổi đời cho nhựa của cây sơn
Cây non bén rễ, lớn dần cho tới tận tháng 3 của năm thứ 3 thì mới bắt đầu rỉ ra những giọt nhựa đầu tiên cho người thợ thu hoạch. Cây sơn cho nhựa liên tục và sung sức nhất từ năm đó cho tới năm thứ sáu hoặc năm thứ bảy. Quá cái tuổi này, nguồn nhựa trong thân cây kiệt dần, mà chất lượng nhựa thu được cũng kém đi trông thấy, không còn độ sánh đậm đà như thuở sung mãn.
Kỹ thuật chích vỏ và quy trình thu hoạch nhựa sơn tự nhiên của người thợ
Nói thì dễ nhưng khi đặt nhát đục, nhát dao sắc đầu tiên chích vào vỏ cây sơn, người thợ mới thấu hết cái sự chuyển hóa kỳ diệu của tự nhiên. Nhát dao vừa khía vào, dòng nhựa cây màu trắng sữa, sánh đặc bắt đầu từ từ ứa ra. Kỳ lạ thay, cứ hễ gặp khí trời là dòng nhựa trắng ấy biến màu, chuyển dần sang hung hung nâu, rồi mỗi lúc một sẫm lại cho tới khi đen kịt và khô cứng hoàn toàn.
Kỹ thuật khắc chữ V trên thân cây sơn
Để gom được từng giọt nhựa quý, chúng tôi phải khắc sâu vào vỏ cây, nhát khắc có thể chạm tới phần gỗ, tạo thành hình chữ V khởi điểm từ dưới gốc rồi tiến dần lên cao. Cứ đều đặn ba ngày, người thợ lại đi chích lấy nhựa một lần. Ở lần lấy nhựa tiếp theo, chúng tôi gọt mở rộng má chữ V cũ ra cả phía trên lẫn phía dưới, mục đích là cố ý gây vết thương mới vào vỏ cây để nhựa tiếp tục chảy. Vết gọt cứ thế rộng dần ra từ 4 đến 5cm. Khi đã hết cỡ, người thợ lại chích nhích tiếp lên phía trên một ít. Cứ kiên trì như vậy, lớp vỏ bị gọt phạt dần từ thấp lên cao, có khi lên tới tận 2m50.
Có một nguyên tắc bất di bất dịch mà người làm nghề luôn lòng: Luôn luôn chích vỏ tại một bên thân cây cố định, tuyệt đối không được xoay hướng lung tung làm tổn hại đến mạch sống của cây.
Cách hứng và vét nhựa sơn từ mờ sáng
Ngay tại vị trí đuôi của chữ V, chúng tôi cắm một mảnh vỏ trai (hay còn gọi là vỏ tróc), nhớ là ngửa mặt lõm lên trên để làm cái đĩa hứng dòng nhựa chảy dọc thân xuống. Công việc đi chích nhựa thường bắt đầu chuẩn bị từ chiều tối hôm trước. Nhưng thời điểm vàng để đi thu hoạch nhựa là vào lúc tò mò sáng, khi mặt trời còn chưa kịp ló dạng.
Khoảng 4 đến 5 giờ sáng, người thợ xách giỏ đi một lượt qua vài trăm gốc cây để chích thân và cắm vỏ trai. Đến tầm 6 đến 7 giờ sáng, khi nhựa đã gom hờ trong lòng vỏ trai, người thợ quay trở lại gốc cây đầu tiên để bắt đầu thu vét. Chúng tôi dùng một miếng mo cau nhỏ, khéo léo vét dồn phần nhựa đọng ở lòng vỏ trai cho vào một cái cải con – thiết bị đựng thực chất là một cái âu nhỏ đan bằng tre hoặc nứa, vốn đã được tráng một lớp sơn bảo vệ từ trước.
Sản lượng và những lưu ý thời tiết khi thu hoạch nhựa sơn
Việc thu hoạch nhựa sơn diễn ra quanh năm suốt tháng. Dù vậy, người thợ chúng tôi phải tuyệt đối tránh những ngày mưa. Nhựa cây lấy trong ngày mưa xấu lắm, nước mưa pha loãng lẫn vào làm giảm sút nghiêm trọng chất lượng sơn, mất đi độ đậm đặc nguyên bản. Tính trung bình trong một năm, một cây sơn khỏe mạnh sẽ được người thợ chích lấy nhựa khoảng từ 80 đến 90 lần, chắt chiu dòng nhựa tinh túy nhất dâng đời.
