Một mẻ sơn chín sau khi được anh em thợ đánh kỹ xong, nhìn bằng mắt thường thì tưởng mịn màng nhưng thực chất bên trong lẫn rất nhiều sạn bụi li ti. Đó là những mảnh cặn sơn bám quanh thành thùng bị khô cháy rồi vô tình bị nghiền nát trong suốt quá trình ta khuấy đảo. Nếu người thợ lười biếng mà đem thứ sơn đó đi quét ngay thì nước vóc sẽ bị gai, nhám mặt. Để gạn bỏ hết các tạp chất cứng đầu ấy, người làm nghề chúng tôi bắt buộc phải thực hiện bước cách vặn sơn — tức là lọc sơn qua một lớp bông lót chặt vào vải. Cốt sơn khi được lọc sạch hết sạn bụi sẽ đạt độ óng mượt tuyệt đối, thợ đi chổi rất nhẹ tay và nước màu lên đều tăm tắp.
Sửa soạn dụng cụ trước khi thực hiện cách vặn sơn
Nói về đồ nghề để lọc sơn trong xưởng cổ truyền, anh em cần chuẩn bị đầy đủ bộ dụng cụ mộc mạc như sau:
- Bàn vặn sơn: Món này được đóng bằng gỗ, dáng hình hệt như một cái ghế thấp đặt ngửa hai chân lên trời. Ở phía trên hai thanh thành đứng, người ta đục lỗ rồi tra vào đó một cánh tay quay. Đầu của tay quay lại được đục tiếp một cái lỗ nhỏ để lồng qua một vòng dây đay thật chắc chắn.
- Bát chậu đựng: Hai cái bát chậu vừa và một cái chậu to dùng để hứng nước sơn thành phẩm.
- Vải vặn sơn: Chuẩn bị một mảnh vải dệt mỏng, sợi mắt thưa với khổ tầm 50cm x 35cm. Loại thích hợp nhất là vải mộc Nam Định loại mỏng hoặc vải vuông khổ hẹp. Nếu dùng vải màn (vải xô) thì cũng tốt, nhưng mắt nó thưa quá nên anh em bắt buộc phải xếp chồng hai lớp lên nhau.
- Bông và nắp đậy: Một lạng bông nõn (loại bông thấm nước). Kèm theo giấy bao xi măng hoặc giấy nilon sạch để lát nữa làm nắp đậy bát sơn.
- Đồ hâm nóng sơn: Một nồi đất hoặc xoong nhôm chứa sẵn lưng nồi nước lã, một đôi đũa tre dùng đảo sơn, một chiếc mo sừng cùng một cây thép sơn để cạo vét sạch cốt sơn, cuối cùng là một hỏa lò than hồng hoặc bếp điện.
Quy trình chuẩn bị bông và mẹo đun cách thủy cốt sơn chín
Trước khi đổ sơn vào lọc, việc đầu tiên là ta phải dàn mỏng bông cho thật đều tay thành từng miếng hình tròn có đường kính khoảng 25cm, trong xưởng gọi thao tác này là “giật bông”. Tùy theo số lượng sơn trong thúng nhiều hay ít mà anh em giật sẵn bấy nhiêu miếng bông. Kinh nghiệm của tôi là cứ xếp mỗi lớp bông cách nhau bằng một tờ giấy, đến lúc tay chân lấm lem sơn quánh vẫn có thể lấy bông ra một cách thuận tiện, không bị dính chùm.
Cái hay là nếu anh em mua được loại bông thấm nước dùng trong y tế đóng theo từng cuộn lớn thì đỡ công hơn rất nhiều. Loại đó không cần phải mất công giật bông lại từ đầu, cứ khéo tay bóc lạng ra từng lớp mỏng là có thể đem dùng được ngay, cực kỳ tiện lợi.
Kỹ thuật hâm đun cách thủy sơn chín:
Chất sơn chín khi đã được pha nhựa thông thường quánh đặc lại, nếu cứ để thế thì không tài nào ép cho nó chảy xuyên qua hai lớp vải và bông nõn được. Ta bắt buộc phải hâm nóng lên thì cốt sơn mới chịu chảy lỏng ra. Tuy nhiên, cái lý của nhựa sơn là cực kỳ kỵ lửa trực tiếp. Nếu anh đặt nồi sơn khơi khơi lên bếp đun, sơn sẽ bắt hơi lửa — người trong nghề gọi là “sơn ngã lửa”. Mẻ sơn nào bị ngã lửa thì coi như hỏng, đem quét lên vóc sẽ cực kỳ khó khô, thậm chí là không bao giờ khô được nữa.
Cách làm đúng là ta phải đun cách thủy. Đặt nồi nước lên hỏa lò than hoa hoặc bếp điện, đun cho nước trong nồi sôi sùng sục lên trước. Đoạn, ta đặt bát sơn đậy thật kín lên trên miệng nồi nước sôi đó. Vừa đun, tay vừa phải lấy đôi đũa tre đảo liên tục từ trên xuống dưới cho hơi nóng tỏa đều, sơn chảy lỏng ra một cách đồng nhất. Trong trường hợp cốt sơn vốn không quá đặc (gọi là sơn thoắng) thì anh em có thể tiến hành vặn nguội luôn mà không cần đun cách thủy. Thường thì vào mùa rét lạnh, sơn chín mới bị đông đặc cứng ngắc thì mới thực sự cần thiết phải hâm nóng; còn vào mùa hè nóng nực, chất sơn đã tự lỏng sẵn rồi, đôi khi chỉ cần chế thêm một ít dầu hỏa trộn thật đều là vặn nguội được ngay, nước sơn lại càng hay.
Thao tác cách vặn sơn chín phối hợp hai người tay quay
Khi sơn đã lỏng đều, tôi đặt miếng bông đã giàn mỏng vào chính giữa mảnh vải mộc. Nhấc mảnh vải đó lên rồi đặt phủ lên miệng chậu hoặc cái bát to, nhớ quay mặt có lớp bông lên phía trên. Lấy lòng bàn tay nén nhẹ cho phần vải và bông thụt lõm hẳn xuống theo khuôn lòng bát lòng chậu, như thế là ta đã hoàn thành khâu “đặt bầu”.
Tiếp theo, ta trút toàn bộ phần sơn đã hâm nóng chảy lỏng vào trong lòng bầu, lấy thép sơn hoặc mo sừng cạo vét thật sạch sẽ quanh thành bát. Công đoạn này cần hai người phối hợp ăn ý: mỗi người đứng một đầu vải, khéo léo xếp chéo hai mép vải lại sao cho thật cân đối và kín miệng, tránh để sơn phòi ra ngoài. Xoắn ngược chiều hai đầu vải lại với nhau rồi mắc thật chặt vào cái vòng dây đay buộc sẵn ở đầu tay quay của bàn vặn sơn.
Tay phải nhanh, hai người cùng vặn đều hai đầu tay quay để bầu vải bị bóp chặt, căng mạnh ra. Dưới sức ép lớn, cốt sơn sẽ từ từ chui qua lớp bông và các mắt vải sợi thưa, chảy thành dòng xuống cái chậu đặt hứng sẵn bên dưới. Khi sơn thoát ra ngoài bớt, bầu vải bắt đầu xẹp lép và lỏng dần, hai anh em lại tiếp tục vặn xoắn chặt thêm nấc nữa, ép bằng sạch cho sơn chảy ra không sót giọt nào. Tôi dùng cây thép vét sạch phần sơn còn dính đọng ở bên ngoài bầu vải.
Cuối cùng, tháo gỡ bầu ra khỏi bàn vặn, mở vải ra, bóc bỏ lớp bông cũ đã dính đầy rác rưởi và bụi sạn bỏ đi. Thay vào một miếng bông giật mới rồi lại đặt bầu, trút sơn vào tiếp tục vặn bầu khác cho đến hết mẻ. Với loại sơn thí thì anh em chỉ cần lọc một lượt là được, riêng với sơn quang dùng cho bề mặt ngoài cùng thì nên vặn lại hai đến ba lượt cho nước sơn thật sạch và đạt độ bóng đẹp tối đa.
Mẹo bảo quản nước sơn sau khi lọc và cách xử lý bọt khí
Khi thực hiện cách vặn sơn, anh em nên chọn góc nhà xưởng nào thật thoáng khí nhưng tuyệt đối không được có bụi bay. Chậu chứa sơn sau khi lọc xong phải lấy một miếng ván gỗ con hoặc miếng bìa cứng đậy ngay lên miệng chậu để che chắn bụi bặm. Khi bát sơn đã đầy, tôi lấy giấy dầu cắt thành hình tròn rộng hơn miệng bát một chút, dán miết chặt lên mặt sơn làm nắp bảo vệ, cách này giúp cốt sơn bên dưới không bị cháy khô hay vón cục cục.
Một điểm cực kỳ quan trọng mà thợ non rất hay bỏ qua: ngày hôm sau khi mở nắp giấy ra xem, anh em sẽ thấy trên mặt sơn nổi lên rất nhiều bọt khí li ti. Nếu ta cứ kệ mặc nó, lâu ngày các bong bóng bọt đó tự khô đi sẽ tạo thành những khoảng trống lọt khí giữa nắp giấy và mặt sơn, khiến nước sơn bên dưới bị cháy khô rất nhiều. Do đó, ta phải lật một bên giấy nắp lên, dùng tay mở lên đậy xuống liên tục nhiều lần để tạo sức ép làm tắt hết các bọt khí đi. Làm xong bên này thì xoay bát chuyển sang bên nắp kia, gõ đậy sao cho bọt khí tắt đều tăm tắp khắp mặt bát sơn mới thôi.
Bát sơn sau khi đã vắt lọc và xử lý bọt xong xuôi cần được cất giữ ở những nơi râm mát, khô ráo. Tuyệt đối tránh để bát sơn gần cửa sổ có ánh nắng mặt trời chiếu trực tiếp vào hàng ngày; sơn bị bắt nóng sẽ bị biến chất và sau này đem đi quét sẽ không thể nào khô được nữa.
