Khi mẻ sơn ta được đánh chín kỹ, cốt sơn thường đông đặc hơn hẳn lúc còn sống. Nếu người thợ cứ thế mà đem đi dùng, quét dầy một chút là mặt sơn nhăn nhúm ngay, còn quét mỏng quá thì lúc mài rất dễ bị thủng cốt. Sơn cánh gián nguyên bản nếu không có nhựa thì sắc độ bị sẫm, khi pha các loại màu bột son vào khó mà lên được cái màu tươi tắn, rực rỡ. Thêm nữa, mẻ sơn chín không pha nhựa thông thì cách thức mài và đánh bóng lôi cực kỳ cầu kỳ, lâu công; nếu chỉ dùng than với tóc để miết như lối cũ thì độ bóng vẫn kém, màu không trong mặt.
Chính vì cái lẽ đó, người trong nghề chúng tôi phải tìm cách pha nhựa thông vào sơn chín (sơn nhựa) hoặc pha dầu trẩu. Cái hay của việc này là giúp chất sơn được dầy mình, khi quét lên mặt hàng rất ít khi bị nhăn, sơn tự tỏa đều tăm tắp. Đến lúc sơn khô đem đi mài hay đánh bóng cũng nhẹ nhàng, nhanh tay hơn hẳn, màu sắc chóng lên và trông trong mặt vô cùng, giúp tăng thêm sắc độ tươi đẹp cho bột son pha kèm.
Chọn lựa chất liệu và tỷ lệ nhựa thông pha vào sơn chín chuẩn xác nhất
Nói thì dễ nhưng khi bắt tay cân đong lượng nhựa, người thợ phải nhìn vào thời tiết nồm ẩm hay hanh khô mà gia giảm nhựa nhiều hay ít cho vừa vặn. Nhựa thông vốn được khai thác trực tiếp từ vỏ cây thông bằng cách chích vào thân cây, hệt như cách ta lấy nhựa sơn hay nhựa cao su vậy. Kinh nghiệm của tôi là nên tìm loại nhựa thông còn tươi, màu trong vắt để đảm bảo chất lượng tốt nhất cho mẻ sơn nhựa.
Khi nhựa thông tươi đem nấu và chưng cất để lấy hết ét-xăng thông cùng dầu thông đi rồi, phần nhựa khô còn lại trong nồi được gọi là cô-lô-phan (colophane) hay tùng hương. Anh em dùng cô-lô-phan pha vào sơn cũng được, nhưng chất sơn sẽ kém hay đi vài phần. Nếu ngặt nỗi phải dùng đến nó, bắt buộc phải lựa những viên nhựa có sắc vàng, trong suốt như thủy tinh, chớ dại mà lấy loại viên sắc nâu sẫm kẻo làm đục mất độ trong của sơn cánh gián. Ngoài ra, trong tự nhiên còn có nhựa trám với sắc xám đen hơn nhựa thông nhiều; loại này tuyệt đối không được pha vào sơn cánh gián vì sẽ làm sẫm màu sơn, có chăng chỉ dùng ké vào sơn đen mà thôi.
Tỷ lệ nhựa thông pha vào sơn chín cụ thể cho từng loại sơn:
- Đối với sơn cánh gián: Cứ tính theo tỷ lệ 1kg sơn sống thì ta lấy từ 200 gam đến 250 gam nhựa thông tươi. Trường hợp dùng nhựa khô, ta thay bằng 100 gam đến 150 gam cô-lô-phan.
- Đối với sơn đen (sơn then): Do đặc tính của sơn đen vốn lâu khô hơn, người thợ phải bớt đi 50 gam cô-lô-phan so với lượng cần dùng cho sơn cánh gián.
Những nhận xét xương máu từ kinh nghiệm luyện sơn nhựa tại nhà xưởng
Cái tính của nhựa sơn nó đỏng đảnh lắm, người thợ không hiểu sâu sắc cái lý của nó thì mẻ sơn mài xem như đổ bỏ. Trải qua bao nhiêu mẻ sơn lỗi, người làm nghề mới rút ra được những nhận xét nằm lòng:
- Một mẻ sơn chín không pha nhựa thông bao giờ cũng chóng khô hơn là loại sơn chui có pha nhựa.
- Sơn cánh gián không nhựa sẽ nhanh khô hơn sơn đen không nhựa, cái này là do sơn đen có chứa chất sắt pha vào nên tính chất bị lạnh, hãm cho sơn chậm khô lại.
- Nếu người thợ pha thiếu nhựa (trong xưởng gọi là sơn đói nhựa) thì sơn tuy chóng khô nhưng lại hay bị nhăn mặt, khi đem đánh bóng rất lâu lên màu và sắc độ bị sẫm, làm màu son mất đi độ tươi.
- Ngược lại, nếu pha quá tay (gọi là sơn đẫy nhựa) thì sơn lại cực kỳ lâu khô. Lúc chưa mài nhìn bề ngoài thấy màu bóng bẩy rất đẹp, nhưng khi đặt miếng đá vào mài là thấy rít ngay, đá bị bắt dính khó miết vô cùng. Đến công đoạn đánh bóng, mặt sơn do bị bắt than nên độ bóng cứ bị mờ mò, không tài nào đẹp bằng lúc chưa mài.
Cách nấu và pha nhựa thông vào sơn chín đúng kỹ thuật cổ truyền
Bản chất của nhựa thông tươi là để rất lâu khô, nhựa ở thể đặc sệt và quánh cục lại. Nếu anh cứ cậy tươi mà đổ thẳng vào thúng sơn thì không cách nào trộn cho hòa tan đều với cốt sơn được.
Cái mẹo ở đây là người thợ cần thiết phải nhóm lửa đun, nấu nhựa thông tươi lên. Dưới sức nóng của ngọn lửa, phần nước chứa bên trong nhựa sẽ bị nhiệt làm cho bốc hơi đi hết, đồng thời làm cho chất nhựa chảy loãng ra thành dòng. Chỉ đến khi nhựa thông hóa lỏng hoàn toàn như thế, ta mới có thể đổ vào và hòa tan hoàn toàn vào cốt sơn chín, tạo nên mẻ sơn nhựa chuẩn chỉ, dầy mình để làm nên những tác phẩm sơn mài truyền thống để đời.
