Cách làm tranh sơn mài truyền thống: Bí kíp thể hiện màu sắc

Cách làm tranh sơn mài truyền thống: Bí kíp thể hiện màu sắc nhiều người ngắm tranh sơn mài cứ trầm trồ trước những thớ màu ẩn hiện, nhưng mấy ai thấu được cái ngặt nghèo đằng sau từng công đoạn chốn nhà xưởng. Thực tế, cốt lõi của bài học nằm ở việc nắm vững cách làm tranh sơn mài truyền thống, cụ thể là các phương pháp đi nét, vờn mảng, gắn chất liệu để làm sao khi mài nước, hình họa hiện lên đúng như ý đồ. Bài viết này, tôi xin rút ruột chia sẻ kinh nghiệm thực tế về kỹ thuật thể hiện màu sắc mà anh em làm nghề bắt buộc phải nằm lòng.

Kỹ thuật thể hiện vẽ nét và phương pháp mài nét chìm

Vẽ nét trong sơn mài tùy thuộc vào yêu cầu của bức tranh: muốn lấy nét nằm chìm trong nền phông rồi mài phẳng, hay vẽ nét để thếp vàng, thếp bạc phủ hoàn kim, hoặc giả là vẽ nét bổ sung bên ngoài sau khi đã hoàn thành tác phẩm. Mỗi lối có một kỹ thuật vẽ hoàn toàn khác nhau.

Đối với lối vẽ nét để mài ra nét chìm, người ta dùng bút lông mèo hoặc lông sóc có cỡ to nhỏ tùy thuộc vào nét cần thô hay thanh. Sơn dùng ở đây là sơn chín, phải pha thêm một chút dầu hỏa hoặc ét-xăng với độ loãng vừa phải để bút vẽ đủ sức kéo sơn đi mượt mà, trơn tru. Người trong nghề chúng tôi biết rất rõ: nếu sơn đặc quá sẽ gây rít bút, nét vẽ không được nuột nà mà hay bị vấp, đóng cục; ngược lại, nếu pha sơn loãng quá thì đi nét tuy dễ nhưng cước nét bị mỏng manh, khi mài nước nét khó hiện đều, nếu cố ép mài cho hiện nét ra thì rất dễ bị thủng nền phông vóc.

Có một vài quy định ngặt nghèo khác cần lưu ý:

• Những nét tô bằng sơn đen hoặc đỏ để trần (không rắc vàng, bạc vụn) thường phải tô cho nét sơn cao hơn những nét sẽ được rắc vàng bạc vụn.
• Những nét được rắc vàng bạc vụn sau khi để khô cần phải phủ trùm lên một lớp sơn cánh gián mỏng rồi mới tô sơn nền lên toàn bộ. Mỗi khi quét nước sơn sau trùm lên nước sơn vẽ trước, bắt buộc nước sơn vẽ trước phải được để ủ cho thật khô kỹ.
• Chú ý đặc biệt: Trong lúc vẽ nét, tuyệt đối tránh tì tay trực tiếp lên mặt tấm vóc vì mồ hôi tay sẽ làm sơn vẽ bám không chắc. Tốt nhất là dùng một mảnh gỗ bẹt đóng hơi cao ở hai đầu làm cây thước kê để tì tay lên vẽ.

Cách vẽ nét nổi để thếp vàng bạc quỳ

Muốn vẽ nét nổi để thếp vàng, người thợ dùng sơn cánh gián pha loãng với ét-xăng và một ít dầu hỏa, đem nhào thấm vào một miếng bông nhỏ. Có thể pha thêm chút bột son đỏ hoặc bột trắng ti-tan. Ta dùng bút lông mèo cỡ thật nhỏ chấm vào miếng bông tẩm sơn đó, lực tay kéo được những nét rất nuột và dài tới 6 đến 7cm, nét thoáng như vẽ thuốc nước vậy. Do ét-xăng bay hơi rất nhanh nên tạo cho nét sơn chân rết trên nền phông, giúp nét vẽ được nuột, cước nét trông rất hoạt.

Tô nét xong, phải đặt vào buồng ủ cho sơn khô vừa đúng độ mới tiến hành thếp vàng. Thếp sớm quá khi sơn còn ướt nhiều, nét thếp vàng sẽ bị tịt, kém bóng, thậm chí sơn thấm qua cả mặt lá vàng khiến nét sần sùi rất xấu. Trái lại, nếu để ủ sơn khô quá, vàng thếp vào sẽ không bắt đều, gây loang lổ, chỗ có chỗ đứt rất nhem nhuốc.

Ngoài ra, có thể dùng sơn sống (loại giọi nhất) để vẽ nét thếp vàng bạc (cách pha sơn vẽ này đã giới thiệu ở mục pha chế các loại sơn trong chương III). Thông thường, lối này dùng để vẽ những mặt hàng sơn quang dầu. Người thợ vẽ đồ nét này phải dày công luyện tập tay bút cho thật điêu luyện. Các họa tiết vẽ hàng đồ nét đều phải phóng bút, đặt nét nào ăn nét ấy, tuyệt đối không tẩy xóa và không cần căn ke trước để tránh mất thời giờ, giảm năng suất và kém thẩm mỹ. Các đề tài truyền thống như “Long, Ly, Quy, Phượng”, “Thông, cúc, trúc, mai”, “Xuân, hạ, thu, đông”, “Liên áp”, “Tùng Hạc”, “Trúc tước”, “Mai lộc”… đều nằm thuộc lòng trong trí nhớ của các nghệ nhân lão thành.

Chú ý nhà nghề: Khi vẽ nét để thếp vàng bạc trên nền sơn bóng, trước khi đặt bút vẽ, ta phải rắc và xoa bột đất thật mịn lên mặt nền sơn. Mục đích là để khi tô vẽ sơn xong, đặt lá vàng để thếp thì vàng thừa không bị bắt hơi mà dính lung tung trên nền sơn. Vàng bạc chỉ bám gọn đúng vào các nét vẽ, dùng bút lông phẩy đến đâu vàng thừa sẽ rụng sạch đến đó, nét thếp trông gọn đẹp và không lem nhem ra nền phông.

Kỹ thuật thể hiện nét sẫm trên nền sáng bằng gôm a-ra-bích

Cách vẽ nét nổi cho ta hình nét sáng trên phông sẫm. Nhưng nếu muốn có nét sẫm lưu loát trên nền phông sáng (nền bạc, nền nhũ), nếu dùng loại sơn pha như trên thì nét sơn rất mỏng, không mài được; còn nếu dùng sơn pha vẽ chìm thì sơn lại đặc sánh không thể vẽ thoáng bút. Do đó, trong cách làm tranh sơn mài truyền thống, người thợ phải sử dụng gôm a-ra-bích để đi nét, lấy chính màu của nền phông vóc tạo thành màu sẫm cho nét vẽ.

Quy trình thực hiện cụ thể như sau:

1. Pha một ít bột trắng ti-tan với gôm a-ra-bích sao cho vừa đủ dính. Dùng bút lông cỡ nhỏ tô nét vẽ theo họa tiết. Ta được một bức vẽ nét trắng trên nền sẫm.
2. Chờ cho nét vẽ khô hẳn, quét trùm toàn bộ nền vóc bằng sơn cánh gián loãng vừa độ. Lấy gan bàn tay thấm bớt sơn đi cho thật kiệt và đều.
3. Tiến hành rắc bạc vụn thật nhỏ mịn cát, hoặc ngân nhũ, nhũ muối lên. Dùng ngón tay xoa cho bạc và nhũ bắt đều lên mặt sơn rồi đem ủ cho khô sơn.
4. Hôm sau, đem tranh ra rửa vào chậu nước sạch. Nét vẽ bằng gôm gặp nước sẽ tự động bở tan và bong ra hết. Ta lấy ngón tay hoặc bông nõn cọ rửa nhẹ nhàng cho sạch hẳn chất gôm, rồi dựng tranh lên cho ráo nước. Kết quả, ta thu được bức vẽ nét sẫm trên nền bạc trắng. Tùy theo màu của nền vóc ban đầu là đỏ hay đen mà nét sẫm sẽ hiện ra màu đỏ hoặc đen tương ứng.

Trên cơ sở bức vẽ này, ta có thể tô thêm màu vào các chi tiết của bức tranh. Cuối cùng, phủ trùm toàn bộ một nước sơn cánh gián mỏng, để ủ cho sơn khô, đem ra mài qua nhẹ nhàng cho gãy bụi rồi đánh bóng. Khi mài nhớ dùng giấy ráp nước số 500, mài thật nhẹ tay và không dùng đá mài vì rất dễ làm đứt nét, thủng nền.

Phương pháp tô mảng màu và bí quyết điều khiển sáng tối

Khi tô mảng màu, tùy theo diện tích mảng to hay nhỏ mà người thợ chọn thép sơn cỡ lớn nhỏ hoặc bút lông cho phù hợp. Lúc quét sơn, chú ý kéo thép cho thật đều tay, đừng để sơn chỗ dày chỗ mỏng hoặc để lại vệt hằn của lưỡi thép. Sơn quét không đều thì khi mài, mảng màu sẽ bị lốm đốm loang lổ, hằn nổi vết thép nhìn rất xấu. Tuy nhiên, nếu muốn dùng bút pháp để diễn tả chất sần sùi của thân cây hoặc gân đá, ta có thể quét thép sơn mạnh bạo theo hình khối, để sơn đọng dày mỏng tùy ý, thậm chí để sơn nhăn lại càng hay nhằm diễn tả được tính chất của vật thể.

Trong một mảng màu, muốn thể hiện sắc độ sáng tối ẩn hiện, người thợ có nhiều cách xử lý:

• Cách một: Pha hai đĩa son có sắc độ hoặc màu sắc khác nhau. Đĩa nào pha nhiều bột son sẽ cho màu đỏ tươi hơn đĩa pha ít bột son. Trong lúc tô son, khéo léo vờn cho hai màu đó hòa vào nhau, chuyển sắc thật mịn từ sẫm đến tươi.
• Cách hai: Chỉ dùng một đĩa màu tô đều khắp mảng. Sau đó dùng bút lông thỏ mềm để rắc và phẩy bạc vụn hoặc bột son đỏ vào những vị trí cần nhạt màu, cần sáng hơn. Phần cần sáng thì rắc dày bạc vụn, rồi rắc thưa dần về phía mảng sẫm. Muốn sắc độ càng tươi, lấy ngón tay vỗ mạnh lên chỗ rắc bạc, sơn nổi lên lại tiếp tục rắc thêm bạc vào cho đến khi sơn không thấm thêm được nữa mới thôi. Bột bạc hạt nhỏ sẽ cho độ sáng cao hơn bột bạc hạt to cát.
• Cách ba: Sử dụng lối làm màu gián tiếp như thếp vàng bạc rồi phủ sơn cánh gián lên trên.

Kỹ thuật phủ sơn lên mảng màu

Một nước sơn sau khi đã rắc bột vàng bạc hoặc bột son cần thiết phải được phủ một lớp mỏng khác để giữ cho chắc hạt bột màu, đồng thời che chở cho màu sắc của mảng đó không bị ảnh hưởng khi nước sơn sau quét đè lên. Lớp sơn phủ này có thể là sơn cánh gián nguyên chất, hoặc pha thêm màu xanh đỏ, sơn đen, sơn đen pha lẫn ít sơn cánh gián. Tùy ý định cho mảng màu sáng hay tối mà người thợ phủ mỏng hay dày, pha loãng hay để sơn đặc.

Khi phủ sơn, ta thường dùng thép cứng day thật kỹ cho sơn tỏa mỏng và đều ra. Trong trường hợp muốn màu đã rắc bạc không bị tách biệt quá rõ ràng với mảng màu đứng cạnh, ta không cần phủ sơn riêng mà có thể quét phủ trùm cả nước sơn sau lên toàn bộ. Lúc mài họa tiết, sắc độ của mảng trước sẽ nhòa tan vào sắc độ của màu sơn sau, giúp hai mảng màu chuyển biến hài hòa, không khác nhau mấy.

Quy chuẩn nguyên liệu vàng, bạc quỳ và cách thếp quỳ chuẩn xác

Vàng quỳ, bạc quỳ, thiếc quỳ (bạc tân thời) là kim loại được dát mỏng từ vàng 10 tuổi và bạc nguyên chất. Nghề dập quỳ này xuất xứ duy nhất từ làng Kiêu Kỵ (Gia Lâm, Hà Nội). Mỗi lá quỳ có hình vuông cạnh đúng 4cm. Lúc đập quỳ, các lá được xếp cách nhau bằng một tờ giấy bóng lĩnh đen màu rất dai bền gọi là giấy lĩnh. Khi đem ra thị trường, người ta thu hồi giấy lĩnh và dùng giấy bản mộc để sang quỳ lại, nên ta thấy mỗi lá vàng bạc cách nhau bằng một vuông giấy bản mộc. Cứ 50 lá xếp lại thành một xếp (một buộc), mười xếp phong vào một bì gọi là một quỳ; riêng vàng thường được phong 5 xếp vào một bì gọi là nửa quỳ. Thông thường, một đồng cân vàng dát được 2,20 quỳ vàng; 10,4 gam bạc dát được 5 quỳ bạc (hoặc 1kg bạc dập ra được 480 quỳ bạc). Vàng quỳ gồm hai thứ: vàng đỏ và vàng xanh tùy theo màu sắc lá vàng.

Vàng bạc quỳ bắt buộc phải bảo quản nơi khô ráo, nếu để ẩm lá sẽ dính chặt vào giấy bản lót, khi dùng dễ bị rách nát, thếp lên sơn kém đẹp và hao hụt rất nhiều.

1. Thếp vàng bạc nhằm phủ tiếp nước sơn khác

Dùng thép sơn quét thật đều và thật mỏng một nước sơn cánh gián lên vị trí đã định. Lấy giấy pơ-luỵp mỏng phủ lên mặt sơn đang ướt, dùng ngón tay xoa mạnh để thấm bớt sơn ra, bóc giấy ra và làm lại một hai lần cho đến khi mặt giấy không còn vết sơn in vào nữa thì tiến hành đặt quỳ. Cầm vào lá giấy lót quỳ, nhẹ nhàng đặt úp lá vàng bạc lên mặt sơn ướt rồi bóc bỏ lá giấy lót đi. Phải đặt từng lá cho thật phẳng, kín mép liền nhau.

Tiếp theo, dùng bút lông thỏ phẩy nhẹ lên mặt vàng bạc. Chỗ có sơn vàng bạc sẽ bám chặt, chỗ không có sơn vàng bạc rách ra thì quét vun các dăm vàng bạc đó lại để làm bạc vụn, tuyệt đối không thổi bỏ đi gây lãng phí. Toàn bộ khâu đặt và lau quỳ phải làm ở nơi kín gió. Lưu ý không lau mạnh tay hay lau đi lau lại nhiều lần khi sơn còn ướt mềm vì ma sát dễ làm xước lá quỳ, khiến sơn lộn lên làm mặt thếp bị gai, xỉn màu và kém bóng. Chờ sang ngày hôm sau sơn khô kiệt mới lau lại kỹ. Sơn được thấm khô kỹ bao nhiêu thì mặt quỳ thếp càng bóng đẹp bấy nhiêu. Trước khi phủ nước sơn cánh gián lên, phải lấy bông nõn ẩm nước lau sạch mặt bạc thếp cho hết bụi dăm, đỡ trơn bóng và làm bong các lá dính đúp nhau, tránh cho nước sơn phủ sau này bị phồng rộp.

2. Thếp bạc vụn, thiếc vụn, nhũ và bột màu son

Sau khi đã thấm khô sơn, ta dùng bạc vụn hoặc thiếc vụn đã rây nhỏ hạt qua vải lụa mau mắt, dùng bút mềm phẩy đều lên mặt sơn. Dùng ngón tay xoa đi xoa lại cho bạc bám đều. Nếu thấy sơn còn dấp dính thì cho thêm bạc hoặc thiếc vụn xoa tiếp đến khi mặt nền bóng đều là được. Lưu ý: sử dụng sơn cánh gián để thếp thì hạn chế pha loãng bằng dầu hỏa hay ét-xăng, vì sơn loãng dầu bắt dính vàng bạc rất yếu, khi gặp nước lúc mài dễ bị bong rộp.

3. Thếp bằng sơn sống

Dùng sơn giọi nhất quét một lớp thật mỏng rồi đem ủ vào buồng ẩm. Theo dõi thấy sơn gần khô hẳn bằng cách đặt nhẹ ngón tay lên các cạnh góc, nếu sơn không bám ra tay mà chỉ còn cảm giác dấp dính thì đem ra dán vàng bạc như quy trình trên. Nếu để sơn khô quá tầm, vàng bạc bám không đều trông loang lổ rất khó coi.

4. Kỹ thuật thếp bạc, thiếc phủ hoàn kim

Các đồ thờ như tượng, đèn nến, cửa võng, khám kiệu hay các vật dụng như tráp quả, lẵng sách, thúng khảo (gọi chung là hàng đồ nét) thường làm theo lối này. Sơn dùng để dán bạc, thiếc là loại sơn pha chế riêng: sơn chín có pha dầu trẩu gọi là sơn cầm (cách pha chế đã trình bày ở chương III). Quét sơn cầm lên sản phẩm rồi đem đặt vào buồng ủ ẩm. Ta theo dõi độ khô bằng cách đặt nhẹ ngón tay lên, thấy dấp dính nhưng không in dấu ra ngón tay là thếp được.

Một cách thử khác là hà hơi lên mặt sơn: nếu mặt sơn bắt ít hơi rồi bay mất ngay là sơn còn ướt nhiều; nếu hơi bắt vào có màu xanh biêng biếc là sơn khô vừa độ, phải mang ra thếp bạc ngay để lá bạc quỳ được liền mép, tan hết các vết vuông của từng lá bạc. Nếu hà hơi thấy bắt hơi ám trắng là sơn đã khô quá tầm, phải nhanh tay cho nhiều người cùng xúm vào đặt bạc cho kịp đối với hàng cỡ lớn. Đặt bạc xong, dùng bút lông mềm (loại thép tóc dài màu) lau qua, đợi ngày hôm sau mới lau lại kỹ để tránh xước vạt bạc. Để khô dăm bảy ngày, dùng sơn quang dầu (loại sơn trong, sáng màu) quét phủ đều hai nước, sau mỗi nước đều phải ủ kỹ tránh bụi. Sơn quang xong không được mài, màu sơn sẽ thẫm đôi chút, khi đem hong ra ánh sáng mặt sơn sẽ bay nhạt dần và cho ra một màu vàng huỳnh quang óng ánh rực rỡ.

Đối với ba cách thếp bạc kể trên (thếp để sau phủ, thếp bạc vụn/bột son, thếp bằng sơn sống), sau khi nước sơn thếp khô kỹ, ta lau sạch vàng bạc vụn sót, phủ một nước sơn cánh gián mỏng lên. Để khô rồi đem mài và đánh bóng. Độ mài lớp sơn cánh gián nhiều hay ít sẽ quyết định sắc độ màu sáng hay sẫm.

Phương pháp thếp vàng bạc để trần

Lối này chia làm ba cách thức thao tác tùy vào bề mặt sản phẩm:

• Thếp lối quét dầu sơn: Dùng sơn cánh gián hoặc sơn cầm, hoặc hòa lẫn cả hai loại với nhau, thường pha thêm bột son cho có màu đỏ để vàng thếp lên ánh nền đỏ rực rỡ hơn (thếp trên nền đen bạc dễ bị ánh xám, tái màu). Sau khi trộn bột son với sơn phải vặn sơn thật sạch bụi. Lối này áp dụng cho đồ chạm trổ như tượng tròn, phù điêu. Sơn pha không được loãng quá để tránh chảy đọng vào góc cạnh; sơn cần sánh nhưng quét phải tỏa đều không để lại vệt thép và không quét quá kiệt sơn. Lớp sơn cần hơi dày mình (có thể tăng tí lượng nhựa pha vào sơn cánh gián) để số bụi nhỏ còn sót sẽ chìm lắng xuống đáy, giúp mặt sơn nhẵn bóng không nổi gai bụi. Sơn xong đem ủ ẩm, vài giờ sau thấy không dính tay nữa mà chỉ còn hơi dấp dính là dán quỳ được. Phần nào quét sơn trước thì đặt dán trước, đặt thứ tự ngay ngắn không để lá quỳ nhăn nhúm, rách nát nhằm tránh dăm vàng làm mờ xỉn mặt thếp. Thếp bằng sơn cầm cho mặt vàng bóng đẹp như mạ, như tảng vàng đúc, mất hẳn vệt hằn mảng vuông của lá vàng, nhưng nếu lau chùi nhiều sẽ nhanh mòn. Vì vậy, nên quét phủ thêm một nước sơn quang dầu mỏng để bảo vệ lớp vàng trần khỏi sây sát.
• Thếp lối quét mỏng sơn: Áp dụng vào diện tích phẳng nhỏ trong tranh. Dùng sơn cánh gián nguyên chất (có hoặc không pha bột màu), nếu đặc quá thì pha ít dầu hỏa. Pha nhiều dầu quá sơn bị rạc, kém dính, dễ làm bạc bị rộp bong ảnh hưởng nước sơn sau.
• Thếp lối thấm sơn: Dùng thép hoặc bút tô gọn vào mảng họa tiết, dùng giấy pơ-luỵp đặt phủ lên thấm đi thấm lại nhiều lần cho sơn thật kiệt. Ủ vài giờ cho mặt sơn se đỡ rồi hãy thếp vàng. Nếu thếp bạc để phủ sơn cánh gián lên thì sau khi thấm kiệt sơn nên dán ngay bạc vào để bám dính bền chặt; mặt bạc này tuy hơi xỉn nhưng chịu được nước khi mài bằng than. Thếp vàng để trần thì cần thếp lúc sơn đã khô già để nước vàng bóng đẹp nhất.
• Thếp lối toát mỏng: Trước khi thếp, tô gôm a-ra-bích bao quanh họa tiết tạo đường biên rộng 1 đến 2cm. Sơn cánh gián pha vừa độ, xát mỏng lên diện tích đó rồi dùng gan bàn tay sạch đánh lên, lôi hết sơn ra chỉ còn dính tí hơi sơn gọi là toát sơn. Toát sơn xong đặt dán ngay lá vàng quỳ lên, dùng bút mềm lau đều rồi đem ủ khô kỹ. Hôm sau dùng nước lã sạch rửa cho chất gôm a-ra-bích tan ra và trôi đi. Phải rửa gôm nhẹ nhàng, không xát nặng tay lên mặt vàng. Tuyệt đối không dùng keo da trâu, nước cơm hay nước hồ bột thay thế vì các chất này rất khó tan trong nước, khó sạch và làm rất lâu.

Nếu không muốn lấy màu vàng bóng mạ mà chỉ cần nền ánh vàng dịu hoặc lấm tấm bụi vàng, ta vo những lá vàng qua rây lượt cho hạt bụi vàng bay xuống bám vào lớp sơn đang ướt, rồi dùng bút mềm quét phẩy cho bụi vàng bám chặt xuống là xong.

Kỹ thuật nhuộm phẩm màu lên mặt vàng bạc thếp

Vàng bạc thếp xong đã khô sẽ được phủ một lớp sơn cánh gián (hoặc sơn cánh gián pha ít sơn đen) tùy màu sắc cần thể hiện. Muốn có nhiều màu sắc phong phú, trước khi phủ lớp sơn cánh gián, ta có thể dùng phẩm nhuộm như phẩm cánh quế, mặt trời (màu đỏ), phẩm hồ thủy (màu xanh) hoặc phẩm tím để nhuộm một nước thật mỏng lên mặt vàng bạc thếp.

Cách pha: phải cho phẩm hòa tan với nồng độ đậm đặc vào cồn 90° trước, sau đó pha vài giọt phẩm này với sơn cánh gián rồi nhào thật nhuyễn cho đậm màu. Lúc nhuộm, dùng bút dàn đều sơn xong thì lấy ngón tay xiết thật mỏng lên mặt vàng bạc. Ủ cho khô nước sơn nhuộm rồi mới phủ tiếp một lớp cánh gián mỏng lên. Chờ sơn khô thật kỹ mới đem ra mài bằng than với nước. Công đoạn mài than này chỉ làm cho lớp sơn cánh gián phủ mòn mỏng dần đi, tuyệt đối không được mài thủng tới nước sơn nhuộm màu và mặt vàng bạc thếp. Loại sơn dùng để pha phẩm vào nên chọn loại không có nhựa để nó nhanh khô hơn các loại sơn có pha nhựa thông thường.

Phương pháp gắn vỏ trứng gà, vỏ trứng vịt

Vỏ trứng mang lại màu trắng men rạn đặc trưng cho tranh sơn mài. Để gắn vỏ trứng thành công, ta phải thực hiện chu đáo từ khâu chuẩn bị vật liệu cho đến kỹ thuật gắn trên nền vóc.

1. Chuẩn bị vỏ trứng chốn nhà xưởng

Vỏ trứng phải được rửa sạch hết đất bám ngoài và lòng trắng trứng còn sót lại bên trong. Nếu gắn theo lối đặt ngửa vỏ trứng, ta bóc bỏ một lớp màng trong vỏ, cọ sạch trong ngoài rồi để ráo nước. Ngược lại, nếu gắn theo lối đặt úp vỏ trứng (mặt lõm bên trong dán vào sơn), ta bắt buộc phải cạo sạch cả hai lớp màng vỏ đi; nếu không, khi gắn xuống, lớp màng sẽ làm vật cách ly khiến vỏ trứng không tiếp giáp được vào mặt sơn và bị bong ra sau này.

Nếu muốn gắn mảng nhỏ vụn, sau khi làm sạch màng và phơi khô, ta đập nhỏ vụn ra theo ý muốn rồi dùng vài cỡ rây mắt to nhỏ khác nhau để sàng lọc thành 4 hoặc 5 cỡ hạt từ to đến nhỏ, chứa vào các ô ngăn có đánh số thứ tự để tiện sử dụng. Những mảnh vụn thành bụi nhỏ quá thì loại ra không dùng, vì khi rắc vào sơn chúng sẽ bị sơn thấm hút hết, không còn giữ được sắc độ trắng đặc trưng của vỏ trứng nữa.

Kinh nghiệm thực tế cho thấy dùng vỏ trứng vịt hoặc trứng gà đã ấp nở con rồi thì rất thuận lợi: đặt vào sơn là ăn ngay, dính chặt nên thao tác rất nhanh gọn. Muốn tạo cho vỏ trứng có thêm sắc hung vàng nhằm đạt được nhiều sắc độ phong phú, ta đem rang vỏ trứng đã rửa sạch vào trong cát nóng. Tùy vào thời gian rang cháy nhiều hay ít mà ta thu được màu vàng nâu sẫm hay nâu nhạt.

2. Cách pha chế sơn gắn vỏ trứng chuẩn xác

Nếu dùng sơn đen hoặc sơn cánh gián nguyên chất (loại sơn nhựa) để gắn vỏ trứng thì cực kỳ khó điều khiển, vì sơn tuy đặc nhưng vẫn loãng và lâu khô, khi đặt dán vỏ trứng vào thì sự thay đổi độ ẩm làm vỏ co lại, cong vênh, long trượt không chịu nằm yên.

Bí quyết của cha ông là hãy nhào thêm vào sơn đen một ít vôi đã tôi rồi (yêu cầu vôi phải sạch mượt, không lẫn cát hay bị lổn nhổn chỗ dẻo chỗ khô). Tỷ lệ pha thích hợp là: **1 phần vôi tôi cộng với 4 hoặc 5 phần sơn đen**. Dùng bay xương hoặc dao trổ nhào trộn thật kỹ cho hỗn hợp sơn quện với vôi tạo thành một khối thật dẻo và mượt.

• Nếu thiếu vôi, miếng sơn nhào bị loãng, lâu khô, vỏ trứng gắn vào bám không chắc và dễ di chuyển, rất khó điều khiển.
• Nếu pha vôi vừa độ, miếng sơn gắn sẽ đặc quánh lại, vỏ trứng đặt dán đến đâu là bám chịu ngay đến đó, dùng mũi dao trổ nhỏ điều chỉnh các mảnh vỏ ghép giáp sát nhau rất dễ dàng.
• Nếu quá liều lượng vôi, miếng sơn gắn sẽ bị khô vón cục không thể dùng được, bắt buộc phải bỏ đi để nhào mẻ sơn khác.

Trường hợp muốn làm nền gắn vỏ trứng màu xanh hay màu đỏ, ta không dùng vôi tôi nữa mà dùng bột son đỏ (son tươi) hoặc bột trắng ti-tan cộng thêm bột xanh pha trực tiếp vào sơn cánh gián cho đến khi đặc sệt. Vỏ trứng dùng cho loại sơn này bắt buộc phải giã nhỏ trước và phải bóc thật kỹ cả hai lớp màng trong lòng vỏ.

3. Kỹ thuật thao tác gắn vỏ trứng lên vóc

Có hai phương pháp gắn vỏ trứng chính được áp dụng tùy theo bố cục tranh:

• Cách gắn có khắc lõm nền vóc: Muốn gắn mảng hình nào, đầu tiên dùng dao trổ khắc sâu xuống nền sơn của tấm vóc một độ sâu từ 0,5 đến 1mm tùy theo gắn vỏ trứng gà (mỏng) hay vỏ trứng vịt (dày hơn). Khi đục nền sơn, phải bó cho thật đồng đều, không được gồ ghề cao thấp kẻo ảnh hưởng kỹ thuật gắn. Đục nông quá khi mài vỏ trứng sẽ bị mòn hết trở lại nền phông vóc; đục sâu quá khi mài nền vóc đã phẳng mà vỏ trứng vẫn bị chìm sâu không hiện ra được. Khắc đục xong, dùng mũi dao trổ hoặc bay xương, mo sừng miết lớp sơn vôi gọn vào mảng họa tiết. Bẻ vỏ trứng thành mảnh nhỏ, đặt ngửa mặt lõm lên trên, lấy ngón tay khẽ ấn nhẹ cho vỏ rạn nứt ra, dãn phẳng đều và dính chặt vào mặt sơn vôi. Có thể dùng búa nhỏ gõ nhẹ cho vỏ vỡ nhỏ ra để bám dính vững chắc hơn. Để tẩy bỏ lớp màng trứng còn sót (loại màng hay co lại kéo theo các mảnh vỏ đã rạn), ta chấm đầu ngón tay vào bát nước lã xoa lên màng rồi kỳ cọ tẩy đi rất dễ dàng. Khi vỏ trứng đã nằm yên, dùng mũi dao trổ dồn qua dồn lại cho các mảnh vụn sắp xếp, ken đều vào nhau khít mép. Dùng búa nhỏ gõ lại lần nữa hoặc dùng lọ thủy tinh nhỏ lăn qua lăn lại cho phẳng đều. Sau 3-4 ngày sơn khô hẳn, ta sơn phủ trùm lên một lớp sơn chín (sơn đen, sơn cánh gián trơn hoặc sơn cánh gián pha màu đỏ, ngà, xanh, vàng…). Nước sơn này sẽ lọt vào các kẽ hở giữa các mảnh vỏ giúp gắn kết chắc chắn hơn và tạo màu sắc cho các vết rạn nứt. Ủ vài ngày cho thật khô rồi đem mài. Nếu thấy kẽ hở còn sâu quá, ta lại pha ít vôi tôi với sơn chín dùng mo sừng miết kẹt cho đầy hết. Nếu muốn gắn mảnh vỏ trứng vụn như hạt cườm, dùng mũi dao trổ chấm từng mảnh xếp lên sơn vôi như xếp mô-da-ích (mosaic), xen kẽ mảnh to nhỏ, thưa mau để diễn tả sắc độ chuyển tiếp sáng sẫm, hoặc tạo họa tiết trắng tuyền trên nền ghi của vỏ trứng vụn, nền đỏ, nền xanh lấm tấm trắng. Nền gắn vỏ trứng sau khi mài phẳng không nhất thiết phải để trần màu trắng rạn như men sứ, mà có thể phủ lên một lớp cánh gián nữa rồi mài đi, các hoa văn rạn sẽ hiện ra màu men rạn hung hung như nâu, như đồi mồi rất đẹp.
• Cách gắn không cần khắc nền vóc: Áp dụng khi diện tích họa tiết vỏ trứng chiếm tỷ lệ lớn trong tác phẩm. Trong quá trình làm nền vóc sơn đến khâu mài sơn đất bó và đã qua 2-3 nước lót sơn sống, ta có thể tiến hành luôn khâu gắn vỏ trứng mà không cần khắc sâu nền sơn đất. Lưu ý là trước khi gắn, nước lót phải được mài cẩn thận. Lúc gắn vỏ trứng, chỉ cần gắn kín đều vào các mảng mẫu với diện tích hơi rộng hơn họa tiết một chút chứ không cần chính xác tuyệt đối. Gắn xong chờ sơn khô, ta can lại hình họa tiết lên nền vỏ trứng đó rồi dùng dao trổ gọt sửa, cắt tỉa cho thật đúng hình và chính xác. Các nước sơn thí sau này sẽ quét trùm lên cả nền vóc lẫn nền vỏ trứng, trải qua nhiều đợt sơn thí và mài nước, ta sẽ thu được một mặt nền vóc phẳng lỳ và đều đặn. Cách này giúp thể hiện được các họa tiết vỏ trứng tinh vi, tạo nên những đường nét mảnh dẻ, thanh thoát và mềm mại.

Phương pháp gắn và rắc vỏ trai, xà cừ, cật tre trúc

Bên cạnh vỏ trứng, các chất liệu tự nhiên như vỏ trai hay cật tre trúc cũng được đưa vào cấu trúc mảng phối theo những quy chuẩn nhà nghề riêng biệt.

1. Kỹ thuật gắn vỏ trai, xà cừ

Dùng vỏ trai sống rửa sạch. Nếu gắn vỏ trai sống trực tiếp, ta đập vỡ nhỏ ra từng mảnh và phải khắc xuống nền vóc một độ sâu bằng đúng chiều dày của mảnh vỏ trai. Lúc đặt gắn xong, nhớ dùng búa nhỏ gõ nhẹ cho mảnh trai rạn nứt nhỏ thêm để bám chắc vào sơn, không lo thời tiết thay đổi làm bong mảnh trai (mảng càng nhỏ sức dính càng tốt). Nếu dùng vỏ trai nướng, ta hơ mảnh vỏ trai trên than hồng cho đến khi gặp lửa nóng rộp lên là dùng được; dùng mũi dao trổ tẽ ra từng mảnh mỏng theo thớ cấu tạo và chọn những mảnh có nhiều màu sắc óng ánh đẹp.

Để gắn vào tranh, sau khi tô sơn theo màu sắc đã định (xanh hoặc đỏ), ta tiến hành dính từng mảnh vụn trai vào lớp sơn đó. Gắn xong để sơn khô rồi phủ trùm lên mảng đó một nước sơn nữa. Chờ lớp sơn phủ này khô kỹ mới đem ra mài cho mảng gắn trai được phẳng đều, toàn mảng hơi cao hơn mặt sơn nền một chút. Sau đó mới can và tô họa tiết để vẽ tiếp các chi tiết khác bằng các màu sắc khác nhau. Riêng kỹ thuật gắn họa tiết bằng vỏ trai, ốc biển chuyên sâu sẽ được trình bày kỹ hơn ở mục kỹ thuật sơn khảm.

2. Kỹ thuật rắc vỏ trai vụn

Vỏ trai nướng trên than hồng đến khi chín rộp lên “lách tách”, để nguội rồi lấy tay bóp vỡ vụn nhỏ ra. Lưu ý không để quá lửa làm vỏ trai bị cháy đen thành than, mất hết sắc óng ánh. Trước khi dùng, đem giã nhỏ rồi lọc qua rây lượt hoặc the để lấy bột to nhỏ tùy theo mắt rây thưa hay mau, phân chia ra làm hai loại hạt cỡ khác nhau. Khi sử dụng, tiến hành rắc hạt trai lên lớp sơn vẽ đang còn ướt. Về mặt sắc độ: vỏ trai vụn rắc lên nền sơn đen sẽ tạo ra sắc óng ánh, cho gam màu sáng hơn màu nền; ngược lại, nếu rắc lên nền cánh gián đã phẩy bạc vụn thì sắc độ của hạt trai sẽ bị sẫm lại so với nền bạc.

3. Kỹ thuật gắn cật tre, cật trúc

Sử dụng loại trúc Cao Bằng đã được sấy khô và hấp thuốc chống mối mọt. Người thợ pha ống trúc ra từng đoạn, từng thanh. Phần cật tre, cật trúc phải được nạo sạch tinh và lạng mỏng thành từng thanh có độ dày chừng 1 đến 2mm, sau đó cắt sửa các mảnh cật đó theo đúng hình dáng của họa tiết. Vì cật tre dày nên ta nên khắc đục trước vào nền vóc một độ sâu bằng đúng độ dày của mảnh cật.

Sơn dùng để gắn là sơn sống (loại sơn nhì) pha trộn với mùn cưa khô mịn nhỏ (loại chuyên dùng trong khâu gắn gỗ). Miết sơn vào mảng hình quy định, dùng mũi dao nén mảnh trúc xuống cho dính sát vào nền sơn. Sau đó, lót một miếng giấy mỏng lên trên rồi đặt một miếng kính dày nén chặt lại. Sức nặng của miếng kính đè xuống sẽ làm cho cật trúc dính chặt và phẳng lì vào nền sơn vóc. Sau vài ngày sơn khô đanh, ta nhấc kính ra, gọt sửa sạch sẽ các chỗ sơn thừa leo ra ngoài. Tiếp tục quét sơn phủ nền đen, đỏ… tùy theo ý đồ bố cục rồi đem mài và đánh bóng. Nếu các cạnh khe hở giữa cật tre trúc với nền phông còn bị sâu lõm, ta dùng mo sừng nhào sơn với đất phù sa kẹt vào cho thật đầy khít.

Tóm lại, nắm vững được các kỹ thuật đi nét, vờn mảng và xử lý chất liệu cơ bản này chính là chìa khóa cốt lõi trong cách làm tranh sơn mài truyền thống. Từ cái nền móng vững chắc đó, người họa sĩ mới có thể tự do sáng tạo, điều khiển các sắc độ sáng tối ẩn hiện theo ý mình để tạo nên những tác phẩm hội họa sơn mài đỉnh cao, mang đậm linh hồn di sản dân tộc.