Người trong nghề bó sơn mài chúng tôi vẫn hay bảo nhau, muốn có một tấm vóc sơn mài nhẵn lì, trơn tru như sừng thì cốt gỗ phải được gia cố cực kỳ cẩn thận. Đối với những món hàng làm từ gỗ ván mỏng (chỉ tầm 2 đến 4mm) hoặc đồ tiện tròn như lọ, hộp, nếu không dán thêm một lớp vải hoặc giấy bản bằng sơn lên trên thì rất dễ bị nứt nẻ, vỡ dập khi thời tiết thay đổi.
Chuẩn bị dụng cụ và nguyên vật liệu trước khi vào việc
Trước khi bắt tay bọc vải hay bó sơn, hòm đồ nghề của người thợ phải sẵn sàng các thứ sau:
1. Dụng cụ nhà nghề:
- Bay xương, mo sừng (để nhào, trát và là phẳng sơn).
- Rây lượt (sàng mùn cưa cho thật nhỏ).
- Dao trổ sắc (gọt sửa, cắt rạch).
- Thép tóc cỡ to (quét sơn).
- Chổi đót (quét dàn mùn cưa).
2. Nguyên vật liệu thiết yếu:
- Vải màn (vải xô), giấy dó lụa hoặc giấy bản loại tốt (dai sợi, không mấu).
- Mùn cưa khô đã rây nhỏ.
- Sơn sống loại 50° – 55° (loại này quánh đặc, chuyên dùng dán vải) và loại 60° – 65° (dùng để bó sơn).
- Đất sét trắng ngâm bở lọc qua vải xô (đất Tam Lư) và đất phù Sa ngâm lọc mịn.
Kỹ thuật bọc vải và bọc giấy bản lên cốt gỗ
Cách bọc vải cho tấm ván (Ví dụ tấm ván khổ 40×60)
Đầu tiên, pha một mảnh vải khổ 62×84. Đặt tấm ván lên bàn nhưng nhớ kê hai thanh gỗ đều nhau bên dưới để cách ly, tránh cho ván dính tịt xuống mặt bàn. Dùng thép tóc thảo một nước sơn sống đều và hơi đậm lên mặt ván. Đặt miếng vải lên cho ngay ngắn, cân đối (chiều mép 62cm nằm dọc theo chiều 60cm của ván, dư mỗi bên 1cm).
Dùng thép sơn chải một lượt dọc, một lượt ngang ở ngay chính giữa tấm ván, rồi cứ thế chải rộng ra khắp cho vải dính chặt xuống mặt gỗ. Vừa chải, tay vừa phải căng mép vải để sợi vải khỏi dồn nếp, nhăn nhúm. Chỗ nào sơn thấm đen qua mắt vải là chuẩn; chỗ nào thiếu sơn, vải sẽ loang lổ trắng thì phải quét thêm ngay.
Khi vải đã đẫm sơn, rắc mùn cưa khô đã rây nhỏ lên, lấy chổi đót quét dàn đều và gạt phần thừa ra mẹt. Dùng bay xương hoặc mo sừng miết thật đều cho mùn cưa thấm sâu vào sơn qua mắt vải. Rắc mùn cưa lần hai rồi phủi sạch phần thừa.
Xong mặt một, ta lật ván làm tiếp mặt hai, nhớ rắc ít mùn cưa lên hai thanh gỗ kê bên dưới để mặt sơn ướt không bị dính vào thanh kê. Chỗ hai mép vải gặp nhau bị chồng lên cộm nịt, ta lấy dao trổ sắc rạch một đường đứt cả hai lớp, bóc bỏ đoạn vải thừa đi rồi dùng bay xương là nhẹ lên vết nối cho phẳng phiu, không hở kẽ. Phần vải thừa 1cm ở mép thì quét sơn vào bề dày ván, gập cuộn lại rồi dùng bay xương miết thật nuột nà cho khỏi rộp phồng.
Cách bọc giấy bản nhẹ nhàng
Chọn loại giấy dó hoặc giấy bản mỏng tờ, dai sợi, soi lên thấy sợi chằng chịt và không dính mấu. Với giấy thì dùng sơn sống loãng hơn loại dán vải một chút (loại 60°).
Thảo một nước sơn sống đều lên mặt gỗ. Đặt tờ giấy đã cắt sẵn theo hình dáng mặt hàng (ví dụ khay tròn đường kính 30cm thì cắt sẵn giấy tròn 30cm hoặc non đi vài mm) lên rồi vuốt nhẹ cho giấy trải đều. Lấy thép sơn chải nhẹ cho giấy bám sát xuống mặt gỗ, quét thêm nước sơn mỏng cho thấm đều khắp, rồi rắc mùn cưa khô, dùng chổi đót quét dàn đều là xong.
Lưu ý nằm lòng của thợ bọc: Khi quét sơn lên giấy hay vải phải thật đều tay. Nếu chỗ dày sơn quá, giấy dán xong sẽ bị bùng nhùng, lâu khô, có khô cũng nhăn nhúm sần sùi. Chỗ thiếu sơn, vải giấy không ăn vào gỗ sẽ bị phồng rộp lên khi mài nước sơn bó. Bọc xong tuyệt đối không xếp đè các tấm lên nhau vì sơn ướt sẽ làm chúng dính chặt. Hãy hong gió vài ngày cho khô kỹ, kiểm tra chỗ nào rộp thì dùng dao trổ rạch bóc đi, dán vá miếng khác vào. Khi sơn đã khô kiệt, lấy đá bọt hoặc giấy ráp xoa qua cho mùn cưa thừa rụng sạch rồi mới sang khâu bó.
Kỹ thuật bó sơn mài: Tạo lớp nền nhẵn lì, phẳng mịn
Bó sơn là việc trát lên mặt vải hoặc giấy một nước sơn đất (hỗn hợp sơn sống, đất sét và mùn cưa). Khâu này cực kỳ quan trọng, quyết định chất lượng của tấm vóc. Lớp sơn đất dày này có nhiệm vụ lấp hết mắt vải, thớ giấy, ẩn đi vết lỗi gỗ đã vá trước đó. Nó còn giúp ngăn chặn hiện tượng sơn bị ngót teo, xuống màu theo thời gian của các lớp sơn quang bóng bên ngoài.
Đặc biệt, nếu trát lớp sơn đất này dày từ 3 đến 4mm, sau khi mài đánh bóng nền sơn đen, ta có thể dùng dao khắc chữ, họa tiết lên trên – đây chính là lớp nền kinh điển của tranh sơn mài khắc.
Công thức và cách nhào trộn miếng sơn đất
Tỷ lệ chuẩn của thợ cả thường là: 1 bát sơn sống (60° hoặc 65°) phối với 1 bát đất sét ngâm bở (có thể pha nửa đất sét Tam Lư với nửa đất phù sa). Mùn cưa khô rây nhỏ gia giảm tùy theo độ đặc.
Cách nhào luyện cụ thể như sau: Đong một bát đất ngâm trút lên ván lót, dùng bay xương dàn đất ra thành hình tròn có bờ cao như thợ nề dàn vữa. Đổ một bát sơn sống vào giữa lòng đất. Dùng bay xương nhào trộn đều sơn và đất vào nhau, vừa nhào vừa rắc thêm mùn cưa khô. Cứ thế nhào luyện thật kỹ. Khi nào miết bay lên tảng sơn đất thấy bay trơn, hỗn hợp không dính bết vào lưỡi bay nữa là miếng sơn đã đạt độ rắn. Muốn bó mỏng thì trộn nát (non mùn cưa), cần bó dày thì trộn rắn (nhiều mùn cưa). Nhào xong vun tất cả lại thành một khối cho gọn sạch.
| Các bước bó sơn lên mặt vải | Yêu cầu kỹ thuật thực hiện của người thợ |
|---|---|
| Bước 1: Thảo sơn | Dùng thép sơn quét một lượt sơn sống khô lên mặt vải, không cần quét quá đẫm sơn. |
| Bước 2: Trát sơn bó | Dùng bay xương xắn sơn bó trát đều lên nền vải. Nên trát theo chiều ngang trước rồi dàn lại theo chiều dọc để lớp sơn đều đặn, đạt độ dày từ 2 đến 3mm. |
| Bước 3: Là phẳng bằng mo | Dùng mo sừng vuốt lại trên mặt sơn bó cho tan hết vết hằn của bay, giúp mặt sơn phẳng phiu, không chỗ dày chỗ mỏng. Nếu mo bị cào sần thì lau mo vào giẻ ẩm nước. Người thợ thạo nghề có thể dùng ngay mo sừng vừa trát vừa vuốt rất nhanh và đều sơn. |
Bài học rút kinh nghiệm từ xương máu người làm nghề
Nói thì dễ nhưng khi bắt nhát bay đầu tiên mới thấm cái cực của nghề. Trong miếng sơn bó, nếu tham đất mà bớt sơn, lúc mài thấy mềm, chóng phẳng thật đấy nhưng để lâu mặt vóc dễ bị rạn nứt chân chim, hàng kém chất lượng ngay. Ngược lại, sơn nhiều hơn đất thì miếng bó lâu khô, mài rất rắn và tốn công, nhưng đổi lại nước sơn cực kỳ bền chắc.
Lúc thảo sơn lên mặt vải, nếu lỡ tay quét đẫm sơn quá thì miếng sơn bó trát lên sẽ bị truội, khó bám vào nền vải và dễ bị cuốn theo lưỡi bay xương. Chưa kể, lượng sơn thảo thừa dôi ra sẽ tự trộn vào miếng sơn đất làm nó bị nhão thêm, dính chặt vào bay rất khó điều khiển.
Bó sơn xong phải đem hàng đi hong gió thì mới chóng khô và khô tốt. Đặc biệt với mặt trong lòng hộp, lòng đĩa, lọ, tuyệt đối không được đặt úp xuống đất vì sẽ bị hấp hơi, sơn không thể khô được. Gặp những ngày mưa dầm dề, sơn bó lâu khô dễ bị ủng, mất độ bền và khi mài sẽ bị long lở ra từng mảng. Cứ thong thả, kiên nhẫn hong gió một hai ngày cho khô mặt này rồi mới chuyển sang bó mặt thứ hai.
