Người trong nghề chúng tôi quanh năm suốt tháng làm bạn với cốt gỗ, cốt tre, nứa hay giấy bổi. Thế nhưng, cái nghề này nó mênh mông lắm, đâu chỉ bó hẹp bấy nhiêu đó. Người ta còn có thể sơn lên kim loại, từ những thứ thô sần cho đến đồ trang sức bằng đồng, nhôm, bạc, rồi cả vàng nữa. Cái khó ở đây là gì? Sơn bám vào cốt kim loại vốn dĩ kém bền hơn rất nhiều so với khi quét lên gỗ. Nói thì dễ nhưng khi đặt nhát đục hay quét nhát sơn đầu tiên lên miếng kim loại nhẵn thín, nếu không biết cách xử lý thì sơn trượt tuột ngay.
1. Chuẩn bị lò hấp sơn tự chế và nguyên vật liệu của người làm nghề
Thực ra, ngoài việc thay cốt gỗ bằng cốt kim loại thì các món nguyên liệu cốt lõi như sơn sống, sơn chín (sơn đen, sơn cánh gián), đất phù sa, các loại bột son cho đến dụng cụ làm nghề như bay, thép, mo sừng đều không có gì khác biệt với kỹ thuật làm sơn mài nói chung cả. Cái hay của thớ gỗ này không nằm ở chất sơn khác lạ, mà điểm đáng chú ý nhất lại nằm ở chiếc lò nhiệt dùng để hấp sơn.
Cấu tạo một chiếc lò hấp sơn thủ công
Ngày trước, anh em chúng tôi thường tự tạo một chiếc lò hấp sơn làm bằng tôn ghép, kích thước to nhỏ thì tùy thuộc vào ý muốn và lượng hàng. Một chiếc lò kiểu trung bình thường có thông số cao 0,80m, rộng ngang 0,65m và bề sâu là 0,35m. Thiết kế của lò phải làm 2 vỏ, vỏ trong cách vỏ ngoài một khoảng chừng 0,02m đến 0,05m. Tôn dùng để ghép lò thường có độ dày 1mm, riêng miếng tôn dùng làm đáy thì cần phải dày 2mm để chịu nhiệt trực tiếp. Ngay dưới miếng tôn đáy này, người ta đặt một bếp điện công suất 500W.
Trên nắp lò, chúng tôi đục nhiều lỗ thông hơi và đặt thêm một miếng nắp nữa cũng đục các lỗ y hệt như thế, bắt ốc ở tâm liền với nóc lò. Khi cần điều khiển cho các lỗ thông hơi mở rộng hay hẹp để điều tiết nhiệt độ bên trong, chỉ cần vặn xoay tròn miếng nắp cửa ấy là xong. Phía mặt trong lò, trên hai vách đứng bên phải và bên trái, người thợ bố trí nhiều gò bậc (nẹp ngang) cách nhau từ 0,06m đến 0,1m. Các bậc gò này chính là chỗ tựa vững chắc để xếp các phên tôn hoặc phên thép đan chứa đựng các sản phẩm đưa vào hấp sơn. Bên ngoài lò, chúng tôi lắp một cái giá để đựng nhiệt kế đo nhiệt độ bên trong lò. Đó là kiểu lò thủ công tự tạo của ngày xưa, còn bây giờ trên thị trường có nhiều kiểu lò sấy hiện đại dùng điện với nhiệt độ hấp dao động từ 50° đến 250°C, dùng rất tiện và thích hợp.
2. Quy trình thể hiện kỹ thuật sơn lên kim loại (sơn nóng) chuẩn chỉ
Về cách pha chế, nhào trộn sơn cũng như kỹ thuật làm từng nước sơn thì tôi đã nói kỹ ở phần trước rồi. Ở công đoạn sơn lên kim loại này, từ cốt kim loại trần cho đến lúc nục than hoàn thành sản phẩm, người làm nghề phải tuân thủ nghiêm ngặt theo đúng 10 bước thao tác như sau:
- Đánh cát mặt kim loại
- Sơn hom nước sơn đất và bỏ lò hấp cho khô
- Mài nước sơn hom, sau lót nước sơn sừng
- Sơn thí một nước sơn đen và bỏ vào lò hấp
- Mài nước sơn thí và thí nước sơn thứ hai, không hấp lò mà đem ủ trong buồng ẩm
- Mài nước sơn thí thứ hai và sơn quang nước sơn bóng, không hấp lò mà ủ trong buồng ẩm
- Mài nước sơn quang
- Nùn than đánh bóng
- Tách họa tiết trang trí hoặc chữ trang trí chạm nổi
- Đánh bóng lại bằng sơn sống
Kỹ thuật đánh cát mặt kim loại và sơn hom
Mặt kim loại nói chung vốn dĩ nhẵn bóng, nếu cứ thế quét sơn lên thì rất dễ bị truội, bong rộp ra. Muốn sơn bám thật chắc, bắt buộc phải tạo cho mặt kim loại một nền ráp bằng cách dùng cát ẩm và sạch đánh cọ kỹ lên bề mặt. Nếu không có cát, dùng giấy ráp nước loại to cát mài cũng được. Mài cát xong xuôi thì rửa sạch, lau cho thật khô.
Để làm nước sơn hom bám cốt, chúng tôi cần dùng đến sơn sống 70°, sơn chín (sơn đen hoặc sơn cánh gián) và đất phù sa đã rây nhỏ mịn. Cách pha miếng sơn hom như sau: Cứ 200gr sơn sống đem pha trộn đều với 50gr đất bột mịn và 30gr sơn chín. Đặt tất cả sơn và đất lên mặt tấm kính, dùng mo sừng mềm trộn nhuyễn vào nhau cho thật đều và mịn, khi nào thấy hỗn hợp sền sệt là được.
Khi tiến hành hom vào sản phẩm, người thợ dùng thép tóc quét một lớp sơn đất vừa phải lên cốt kim loại đã đánh cát sạch sẽ. Lớp sơn này phải ở mức trung bình, không được dày quá mà cũng không được kiệt, khô sơn quá. Nếu quét mỏng quá thì sơn không đều, lúc mài dễ bị đứt chân sơn; còn nếu tham quét dày quá, mặt sơn rất dễ bị rạn nứt khi gặp nhiệt độ cao trong lò hấp. Kinh nghiệm của người làm nghề chúng tôi là làm hai nước hom mỏng thì luôn tốt hơn là một nước hom dày.
Cách bỏ vào lò để hấp sơn hom và sơn chín
Trước khi xếp hàng sơn hom vào lò, phải đốt lò cho nóng trước trong vòng mươi phút để hơi nước ẩm còn sót lại bay đi hết. Hàng sơn xong xếp gọn trên từng giá bằng tôn hoặc lưới thép, xếp thứ tự từ trên xuống dưới. Giá đầy đến đâu thì lùa dần từng chiếc một theo các bậc đặt ở hai bên vách lò hấp, sau đó đóng chặt cửa lò và cài then thật kín. Ta có thể mở hé lỗ thông hơi ở nóc lò để khí nóng thoát bớt nhiệt. Chừng 15 phút sau, thấy nhiệt kế lên tới 80° hoặc 90°C thì tắt lò ngay, tuyệt đối không vội mở cửa lò. Cứ để cho lò nóng âm ỉ và nguội dần tự nhiên trong thời gian từ 2 giờ đến 2 giờ rưỡi. Khi lò nguội hẳn mới mở cửa dỡ hàng ra và để hàng nguội dần đến nguội hẳn. Người trong nghề nhắc nhau tuyệt đối không được nhúng hàng còn nóng vào nước lạnh ngay, vì nhiệt độ hạ đột ngột sẽ khiến sơn bị rộp và làm hỏng cả nước sơn hom.
Đối với các lớp sơn chín, cách bỏ hấp vào lò lại có sự khác biệt. Khi sơn nước sơn chín xong, người thợ phải ủ bình thường trong buồng ủ ẩm để lớp sơn khô han đi đã. Sau đó mới cho hàng vào lò hấp. Lúc này, chú ý duy trì nhiệt độ ở mức 80° hoặc 90°C trong vòng 2 giờ, tiếp theo mới tăng nhiệt độ lên tới 125°C và để ổn định như vậy trong vòng 4 giờ nữa. Đoạn tắt bếp, để lò âm ỉ nguội dần từ 3 đến 4 giờ rồi mới mở lò cho hả bớt nhiệt trước khi lấy sản phẩm ra ngoài. Nếu thợ non tay, vừa sơn chín xong đã cho hấp nóng ngay thì hơi nóng sẽ làm sơn chảy loãng ra, đồng thời sơn không thể nào khô được.
3. Các công đoạn hoàn thiện: mài sơn thí, sơn quang và tách gọt chi tiết
Khi hàng đã qua nước sơn hom đã thật nguội, ta lấy đá bọt nhỏ cát hoặc đá ráp nhỏ cát mài với nước cho mặt sơn hom được nhẵn nhụi. Muốn hàng kỹ, người thợ có thể làm thêm một nước sơn hom nữa, và sau mỗi lần hom đều phải qua lò hấp và mài đá. Mài xong rửa sạch sẽ rồi mới chuẩn bị vào nước sơn thí. Ta có thể thí bằng sơn đen hoặc sơn màu, nhưng phải lưu ý rằng sơn màu khi đi qua nhiệt độ hấp của lò sấy sẽ bị xuống màu nhiều, không còn giữ được độ tươi như cách làm sơn mài truyền thống trên cốt gỗ.
Sơn thí có thể làm một vài nước. Càng sơn được nhiều nước thí thì nền cốt vóc càng bền, nước sơn quang bóng cuối cùng lại càng mập sơn và độ bóng càng sâu màu. Cứ mỗi lần sơn thí, sau khi hấp trong lò và đợi nguội hẳn, người thợ lại phải mài phẳng. Nhưng có một điểm thế này: với nước sơn thí cuối cùng và nước sơn quang để màu đánh bóng, chúng tôi không cần bỏ vào lò hấp nữa. Các nước sơn hom, sơn thí đầu tiên đã đủ bảo đảm độ bền dính rồi. Việc sơn hấp nóng có nhược điểm là làm mặt sơn hơi bị tịt, nhất là với sơn có pha màu sắc, màu dễ bị sẫm lại và kém tươi. Cho nên, khi làm đến hai nước sơn cuối này, chỉ cần để ủ trong buồng ẩm như thường lệ là đạt yêu cầu.
Sơn quang và kỹ thuật mài đánh bóng
Chúng tôi dùng sơn chín, chọn loại có màu bóng nhất (đỏ hoặc đen tùy ý) sơn lên nền vóc đã mài phẳng của nước sơn thí cuối cùng. Sơn xong không bỏ lò hấp nhiệt mà đem cho vào buồng ấm kín gió, kín bụi để ủ. Sơn sẽ khô sau hai hoặc ba ngày, lúc này mới đem ra mài đánh bóng. Ở những xứ lạnh có nhiệt độ thấp xuống tới 5° hoặc 10°C, sau khi sơn quang khô, người ta có thể cho hấp lại vào lò từ 25° đến 30°C trong vòng 2 giờ để mặt sơn được đanh hơn và đảm bảo độ bền tốt hơn. Hàng sau khi được nùn đánh bóng bằng than mài, có thể đánh thêm vài lượt bằng kỹ thuật đánh bóng bằng sơn sống để tăng độ bóng đẹp của sản phẩm lên một bậc nữa.
Tách gọt các chi tiết trang trí tinh xảo
Đối với các mặt hàng cao cấp như nhẫn đeo tay, vòng đeo tay, lập lắc đeo cổ, bật lửa, hộp thuốc lá có trang trí hoa lá hoặc nạm chữ bằng bạc, bằng vàng; sau khi sơn thí và sơn quang đánh bóng xong, chúng tôi phải qua khâu tách gọt để hiện rõ các họa tiết ra, giống như cách tách gọt trong sơn mài khảm vậy. Khi vào nước sơn thí, chỉ việc mài mòn lớp sơn cho tới khi hiện hình họa tiết. Còn khi sơn quang mài đánh bóng xong, người thợ dùng mũi dao trổ tỉ mỉ tách gọt lớp sơn phủ lấp trên họa tiết. Việc gọt tỉa này phải làm hết sức cẩn thận, tránh lỡ tay làm mũi dao cào xước lên nền sơn bên ngoài.
Sau khi tỉa gọt hiện rõ đầy đủ các nét chi tiết của họa tiết, ta lại dùng lòng bàn tay xoa đánh bóng lần nữa, tràn cả lên mặt các mảng họa tiết cho sản phẩm được bóng đều màu.
4. Nhận xét rút kinh nghiệm từ thực tế nhà nghề
Qua bao nhiêu năm làm nghề, anh em chúng tôi rút ra mấy điểm cốt yếu thế này:
- Hàng kim loại nếu được đánh cát kỹ, hạt cát khá to thì sơn bắt dính vào nền rất chắc, nhất là nước sơn hom. Nếu lười bỏ nước sơn hom mà sơn thẳng sơn chín lên kim loại thì sơn cực kỳ dễ bị bong rộp, nước sơn quang về sau đánh bóng cũng kém đẹp, mặt sơn không mập và kém sâu màu.
- Hàng sơn màu nếu bỏ vào lò hấp nóng thì màu sẽ bị ảnh hưởng bởi nhiệt mà thâm màu xuống. Cho nên, nước sơn cuối cùng để quang đánh bóng thì tuyệt đối không hấp lò. Đối với các nước sơn thí chưa cần màu tươi lắm, ta vẫn để hấp để tăng độ dính kết với cốt kim loại.
- Sơn màu lúc khô thường bị xuống màu, sẫm đi một chút chứ chưa đạt ngay yêu cầu ban đầu. Bí quyết là sau khi mài đánh bóng xong, hãy để mặt hàng hong ra ánh sáng (chú ý không phơi trực tiếp dưới ánh nắng gắt). Màu sơn sẽ bay nhạt dần và sắc của sản phẩm sẽ tươi sáng trở lại. Mỗi ngày cứ để hong ra vài giờ, và sau mỗi ngày nên xoa bóng lại bằng dầu sở hoặc dầu lạc pha với bột lộc giác mịn để sản phẩm đạt độ hoàn mỹ cao nhất.
