Nếu sắc cánh gián mang lại cái ấm áp, mộc mạc của thớ gỗ, thì màu sơn đen hay người trong nghề chúng tôi còn gọi là sơn then, lại mang một vẻ trầm mặc, sâu thẳm vô cùng. Nhìn vệt sơn đen bóng như gương trên các bức đại tự, hoành phi, mấy ai thấu được cái nhọc nhằn lúc đứng bên chảo gang luyện sơn. Kỹ thuật đánh sơn đen (sơn then) đòi hỏi người thợ không chỉ có sức bền mà phải rất hiểu cái tính của nhựa sơn cùng phản ứng của kim khí.
Bộ dụng cụ mộc mạc của người thợ đánh sơn đen (sơn then)
Đồ nghề để luyện được mẻ sơn then chuẩn chỉnh nghe qua rất thô sơ, nhưng quanh quẩn trong xưởng toàn là những món đồ gắn bó đời đời với bàn tay người thợ. Để chuẩn bị đánh sơn đen (sơn then), chúng tôi cần có sẵn:
- Một chảo gang hoặc lon sành: Đây là nơi trực tiếp diễn ra quá trình mài sắt luyện màu.
- Một thanh sắt non: Thanh sắt này phải được nung đỏ lên, để nguội tự nhiên và tuyệt đối không được tôi, cốt để chất sắt mềm, dễ mòn.
- Một thúng đánh sơn: Chiếc thúng tre trát bó nhẵn nhụi, giống hệt loại dùng khi đánh sơn cánh gián.
- Dụng cụ phụ trợ: Gồm một mỏ vầy bằng gỗ để quấy sơn, một miếng mo sừng dẻo dai và một thép sơn to bản để thao tác.
Phương pháp đánh sơn đen (sơn then) thủ công: Sự kỳ công từ thanh sắt, lòng chảo
Đầu tiên, tôi trút chừng 1,5kg đến 2kg sơn giọi nhất vào chảo gang hoặc lon sành. Sơn này trước đó đã được lựa chọn kỹ lưỡng, chiếng thử thấy có màu bóng ngời mới đem dùng.
Nói thì dễ nhưng khi đặt thanh sắt non đứng vào lòng chảo, hai tay bắt đầu quay tròn mới thấy cái lực ghì nó nặng nhọc thế nào. Người thợ phải miết, mài thật sát thanh sắt vào lòng chảo gang hoặc lòng lon sành. Khi ma sát liên tục, thanh sắt non mòn dần, thôi chất sắt ra quyện vào nhựa sơn, làm cho mẻ sơn chuyển từ màu tự nhiên sang xám rồi đen lại. Càng mài lâu, chất sắt thôi ra càng nhiều, sắc sơn lại càng đen lánh.
Cái hay của việc luyện sơn then là phải biết kiên nhẫn bám lấy lòng chảo. Ròng rã suốt 2 ngày trời quấy sắt miệt mài, ngó thấy sơn đã ngậm đủ độ đen rồi thì người thợ mới chuyển sang đánh thúng để sơn nhanh chín. Nếu ngay từ đầu anh đánh sơn bằng chảo gang, thì công đoạn sau chỉ cần bỏ thanh sắt ra, dùng mỏ vầy gỗ quấy tiếp cho tới khi sơn chín giống hệt như cách đánh sơn cánh gián. Còn nếu ban đầu đánh sơn trong lon sành, thì lúc này phải trút toàn bộ sơn sang thúng tre rồi mới dùng mỏ vầy đánh tiếp được.
Để biết mẻ sơn then đã thực sự đạt độ chín kỹ chưa, cách thử nghiệm cũng không khác gì khi đánh sơn cánh gián: quét vệt thép đan nhau trên diện tích nhỏ, chờ ủ khô xem mặt sơn có tỏa đều, mịn mượt và tan hết vết thép hay không. Khi sơn đã chín hoàn toàn, tùy vào mục đích làm hàng mài hay hàng quang dầu mà người thợ đem pha thêm nhựa thông hoặc dầu trẩu cho phù hợp.
Kinh nghiệm xương máu khi pha phèn đen trong quá trình đánh sơn đen (sơn then)
Trong nghề chúng tôi, anh em truyền tai nhau một mẹo nhỏ để đẩy nhanh tiến độ: pha một chút ít phèn đen (sunfát sắt – sulfate ferreux) tầm 3 đến 5 gam vào mẻ sơn đang đánh sắt. Cách này giúp sơn rất chóng ngả sang màu đen, nhưng nó lại có một cái dở là làm sơn lâu khô hơn bình thường.
Tác hại của việc quá liều lượng phèn đen
Nhiều thợ trẻ nôn nóng, cho phèn đen quá liều lượng quy định là hỏng ngay mẻ sơn. Sơn khi ấy không còn cái màu đen lánh sâu thẳm nữa mà cứ bị ánh lên một sắc xanh loang lổ, đã vậy lại cực kỳ lâu khô. Nguy hại hơn, cốt sơn bị kém đanh mặt, đến lúc đem mài rất dễ bị sước vạch, và khi đánh bóng thì không thể nào lên được cái màu sâu thẳm, bóng bẩy của món đồ cổ truyền.
Bước tiến kỹ thuật từ thực tế nhà xưởng
Nhưng cái khó ló cái khôn, gần đây anh em làm nghề đã thử nghiệm một cách làm rất hay: khử chua trong phèn đen bằng bi-các-bô-nát na-tơ-ri (Bicarbonate de Soude). Phèn đen sau khi được khử chua đem pha vào sơn sẽ cho phép dùng với lượng nhiều hơn, giúp sơn lên màu đen chuẩn mà vẫn bảo đảm mẻ sơn chóng khô, đanh mặt như bình thường. Đây là một kinh nghiệm cực kỳ quý báu, vừa giữ được cái tinh túy của cha ông, vừa giúp công việc trong xưởng bớt đi vài phần trắc trở.
